An nam tử

Tên gọi, danh pháp

Tên tiếng Việt: An nam tử.

Tên khác: Lười ươi; hạt Ươi; Đại hải; Đại đồng quả; Đười ươi; Bàng đại hải; Đại hải tử.

Tên khoa học: Semen Scaphii Lychnophori, thuộc họ Sterculiaceae (Trôm).

Đặc điểm tự nhiên

An nam tử dạng cây thân gỗ cao to, cây cao đến 30 – 40m, thân có thể cao 10 - 20m mà chưa phân nhánh, đường kính thân 0,8 - 1m.

Lá An nam tử dạng lá đơn nguyên hay xẻ thuỳ, mặt dưới nâu hay ánh bạc, mặt trên màu lục, dài 18 - 45 cm, rộng 18 - 24 cm, cuống dài. Hoa nhỏ, không cuống, tập hợp thành từ 3 - 5 chuỳ ờ đầu cành. Mỗi hoa cho 1 - 2 quả đại, mỗi quả đại dài 12 - 16cm, rộng 4 - 5 cm. Thịt quả gồm 3 lớp: Lớp ngoài mỏng, lớp giữa dày là những tế bào chứa chất nhầy, lớp trong nhẵn và màu trắng nhạt.

An nam tử ra lá vào tháng 3 - 4 và rụng vào tháng 1, An nam tử bắt đầu ra hoa vào tháng 3 - 4, trước khi lá phát triển. Quả hình thành vào cuối tháng 4 đầu tháng 5 và tách ra trước khi hạt chín. Khi chín quả đại tách ra để lộ các hạt thường nhầm là quả, hạt có hai cánh, thực tế chỉ là hai thuỳ dạng lá của quả đại. Hạt thuôn nhọn về mỗi đầu, dài 2 – 3cm và đường kính từ 1 - 1,5cm. Đỉnh có hình tròn tù và phần đáy hơi nhọn và xiên.

Phân bố, thu hái, chế biến

An nam tử chỉ mới thấy phân bố và được sử dụng, khai thác ở miền Nam nước ta tại những vùng Biên Hòa, Bà Rịa, Bình Định, Bình Thuận, Phú Yên, Quảng Trị cũng có một ít. An nam tử chủ yếu được trồng ở khu vực nhiệt đới của Đông Nam Á chẳng hạn như Việt Nam, Thái Lan, Campuchia, Lào, Ấn Độ và Malaysia.

Sản lượng lớn nhất là ở Lào, nhưng chất lượng ở  Việt Nam được xem là tốt nhất. Bắt đầu thu hoạch hạt vào tháng 4 – 5, hạt sau khi thu hoạch được phơi hay sấy khô. Hạt thuôn nhọn về mỗi đầu, dài 2 – 3cm và đường kính từ 1 - 1,5cm. Đỉnh có hình tròn tù và phần đáy hơi nhọn và xiên, màu hạt nâu đỏ nhạt, trên mặt nhăn, nổi trên nước, nhưng khi ngâm nước thì nở ra rất to, gấp 8 – 10 lần thể tích hạt, chất nhầy sau khi trương nở có màu nâu nhạt trong, vị hơi chát, mát, do đó châu Âu gọi là hạt nở. Ở Việt Nam hạt An nam tử được khai thác chủ yếu ở miền Nam để dùng tại chỗ và xuất khẩu.

Hạt An nam tử

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng được là hạt.

Ngâm từ 4 – 5 hạt vào khoảng một lít nước đợi cho hạt nở ra, có thể thêm đường vào để uống ngon hơn.