An xoa

Tên gọi, danh pháp của an xoa

Tên Tiếng Việt: An xoa.

Tên khác: Tổ kén cái, Dó lông, Dó tròn, Đuôi chồn, Thau kén (Tày), Hất exus (Kho), Thao kén cái.

Tên khoa học: Helicteres hirsuta Lour., thuộc họ Trôm - Sterculiaceae.

Đặc điểm tự nhiên của cây an xoa

An xoa thuộc loài cây bụi cao từ 1 đến 3m; nhánh hình trụ, toàn bộ cây thường được phủ đầy lông. Lá hình trái xoan, rộng bằng ban tay, chiều dài 5 – 17cm, chiều rộng 2,5 – 7,5cm, gốc cụt hay hình tim, đầu thon thành mũi nhọn, mép có răng không đều, mặt dưới màu trắng. Cả hai mặt phủ đầy lông cứng màu trắng, rất nhám, hình sao; gân gốc 5; cuống lá dài 0,8 – 4cm; lá kèm hình dải, có lông, dễ rụng.

Cây An xoa

Cụm hoa là những bông ngắn, đơn hay xếp đôi, mọc thành cụm ở dưới nách lá. Hoa màu hồng hay đỏ, xung quanh cánh hoa có lớp lông nhỏ li ti. Cuống hoa có khớp và có lá bắc dễ rụng; đài hình ống phủ lông hình sao, màu đo đỏ, chia 5 răng; cánh hoa 5; cuống bộ nhị có vân đỏ; nhị 10; nhị lép bằng chỉ nhị; bầu có nhiều gợn, chứa 25 – 30 noãn trong mỗi lá noãn. Quả An xoa là quả nang, hình trụ nhọn, dáng thuôn nhỏ; hạt nhiều, hình lăng trụ. Khi còn non thì có màu xanh lá nhưng khi quả chín thì có màu nâu và dài giống con sâu, có nhiều lông.

Phân bố, thu hái, chế biến

Cây An xoa mọc phổ biến trong rừng thưa, ven rừng, trên các bãi hoang, đồi cỏ, ở độ cao từ thấp lên đến 1.500m. Mùa ra hoa kết quả gần như quanh năm. Cây thích mọc ở nơi ẩm ướt nên từ tháng 9 đến tháng 12 là thời gian cây mọc nhiều.

Ở Việt Nam, cây An xoa phân bố khắp nơi, từ Bắc vào Nam (từ vùng núi Bình Phước, Hòa Bình, Lào Cai, Sơn La, Tây Nguyên, Tây Ninh...). Ngoài ra, cây còn có ở Ấn Độ, Mianma, Trung Quốc, Lào, Campuchia, Thái Lan, Malaixia, Indonexia, Philippin.

Việc thu hoạch cây có thể tiến hành quanh năm, thông thường nên thu hoạch vào khoảng tháng 5 đến tháng 11 vì lúc này cây có sự phát triển mạnh và có nhiều dược tính.

Sau khi thu hoạch, người ta sẽ tiến hành phân loại phần lá và phân thân ra. Sau đó cắt nhỏ rồi đem phơi hoặc sấy khô. Sau đó hai phần nguyên liệu sẽ được trộn đều và bảo quản để dùng dần.

Quá trình sao vàng, hạ thổ nguyên liệu này thường được tiến hành như sau:

Cây An xoa sau khi thu hoạch sẽ được phơi hơi héo.

Cho vào chảo đã làm nóng và sao vàng trong khoảng từ 20 đến 30 phút.

Liên tục dùng đũa để đảo sao cho nguyên liệu vàng đều.

Đổ nguyên liệu đã được sao vàng xuống nền nhà sạch rồi úp chảo còn nóng lên chỗ cây An xoa trong khoảng 60 phút.

Đợi nguyên liệu nguội bớt rồi cho vào túi, bảo quản để dùng dần.

Cây An xoa được phân loại phần lá và phân thân, sau đó cắt nhỏ rồi đem phơi hoặc sấy khô

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng của cây An xoa là rễ và lá để làm thuốc.

Cách dùng An xoa như sau:

Sắc 100g cây An xoa để khô nấu với 1.5 lít nước rồi dùng thay nước lọc hàng ngày.

Liều lượng có thể thay đổi tùy theo cơ địa và thể trạng của từng người, có thể gia giảm một nửa lượng An xoa khi dùng cho trẻ em và người có thể trạng yếu. Sau đó 5 ngày khi quen dần thì tăng liều lượng lên. Với trường hợp người có thể trạng khỏe mạnh thì có thể dùng liều lượng lên tới 150g để phát huy tối đa công dụng.