Bán biên liên

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Bán biên liên.

Tên khác: Cây lỗ bình Trung Quốc, Cây lô biên, Cây lỗ bình tàu.

Tên khoa học: Lobelia chinensis Lour.

Đặc điểm tự nhiên

Cây thảo nhỏ, mọc hằng năm, có thân nhẵn, có 3 góc, mọc thẳng hướng lên hay mọc nằm, có khi đâm rễ, đơn hay phân nhánh, dài 5 - 15cm.

Lá mọc so le gần như không cuống, hình trứng hoặc bầu dục, gốc tròn, các lá ở góc hình trái xoan, các lá phía trên thon, dài 0,7 - 2cm, rộng 3 - 7mm, có đầu nhọn hay tù, với phần trên của mép có răng, cuống lá rất ngắn.

Hoa mọc riêng lẻ, mọc ở nách lá, dài 7 - 15mm, thường xếp 1 - 2 cái trên cùng trục. Cuống hoa dạng sợi, màu tím, lam hay trắng; dài 6 - 30mm, không có lá Bắc. Ðài dính với bầu, có 5 thuỳ thon. Tràng hợp thành ống, 5 cánh mỏng; nhị 5, rời nhai, bầu 2 ô. Tràng hoa màu tím, màu xanh lơ hay trắng, chẻ tới gốc, 5 thuỳ hình trái xoan, 2 cánh tròn nhỏ hơn. Nhị 5, hình cong, dính ở đỉnh thành một cái vòng quanh nuốm. Bầu 2 ô, dạng tròn, nhẵn. Quả nang dạng nón ngược, trên một cuống cong.

Hạt hình bầu dục, dẹt, nhẵn.

Hoa tháng 5 - 8. Quả tháng 8 - 10.

Phân bố, thu hái, chế biến

Chi Lobelita L. có khoảng gần 300 loài trên thế giới, phân bố rải rác khắp các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, song tập trung nhiều nhất ở châu Mỹ, trong đó một số loài được trồng làm cảnh vì có hoa đẹp.

Ở Malaysia có 17 loài, 5 loài là cây cảnh. Việt Nam có 6 - 7 loài (Nguyễn Tiến Bân, 1997), trong đó loài L. inflata L. là cây nhập nội đã từng trồng ở Đà Lạt (1978 - 1980), nay có thể đã bị mất giống.

Cây phân bố chủ yếu ở châu Á, ở Lào, Việt Nam, Campuchia, Thái Lan, Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Malaixia, Inđônêxia.

Ở nước ta, thường gặp Bán biên liên trong ruộng và những nơi ẩm thấp, có ở nhiều nơi thuộc miền Bắc và miền Trung. Độ cao phân bố của cây có thể 1.000 - 1.600m.

Bán biên liên là cây ưa ẩm và ưa sáng, thường mọc lẫn với các loại cỏ thấp ở ruộng hoang, trên các bãi đất ẩm trong thung lũng, ven rừng hoặc gần nguồn nước.

Cây sinh trưởng nhanh trong mùa xuân - hè, đến mùa thu sau khi quả đã già, toàn cây tàn lụi. Bán biên liên tái sinh tự nhiên chủ yếu từ hạt.

Người ta thu hái toàn cây vào mùa xuân, hè, rửa sạch dùng tươi hay khô.

Bộ phận sử dụng

Toàn cây – Herba Lobelae Chinensis, thường gọi là Bán biên liên.

Ở nước ta, thường gặp Bán biên liên trong ruộng và những nơi ẩm thấp

Trong y học cổ truyền, bán biên liên được dùng hỗ trợ chữa thuỷ thũng, cổ trướng, hoàng đản, họng sưng đau, mụn nhọt, đầu đinh, u báng, rắn độc, bọ cạp cắn.

Liều dùng: Ngày 15 - 30g, sắc nước uống hoặc giã nát ép lấy nước uống. Dùng ngoài, giã nát đắp tại chỗ hoặc ép lấy nước bôi. Bệnh nhân có hư chứng không nên dùng.

Thường dùng phối hợp với các vị thuốc khác như với quyết minh từ hỗ trợ chữa rắn độc cắn; với kim tiền thảo, mã tiền thảo hỗ trợ chữa xơ gan cổ trướng; với bán chi liên, bạch hoa xà thiệt thảo hỗ trợ chữa ung thư, với trạch tả, trư linh hỗ trợ chửa bụng báng chân phù, với bạch mao căn hỗ trợ chữa thấp nhiệt hoàng đản, tiểu tiện khó.

Suyễn thở hay sốt rét cơn. Liều dùng 40 g dạng thuốc sắc Lobelia Chinensis Lour.

Dùng ngoài lấy cây tươi giã đắp mụn nhọt, sưng mủ nhiễm độc và rắn độc cắn.