Bán Hạ bắc

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Bán hạ bắc.

Tên khác: Bán hạ Trung Quốc, Dương nhãn, Thuy ngọc, pinellia tuber (Anh).

Tên khoa học: Pinellia ternata (Thunb.) Breiter, Pinellia tuberifera Tenora. Thuộc họ Ráy Araceae.

Cây bán hạ bắc trong tự nhiên

Đặc điểm tự nhiên

Cây bán hạ bắc (Pinellia ternata) là một loại cây thân thảo sống lâu năm, có chiều cao khoảng từ 15 đến 50cm. Thân rễ của nó có hình dạng cầu hoặc dẹt, có đường kính từ 0.6 đến 2cm, bề mặt có một lớp bột trắng và có nhiều rễ con nhỏ phát triển từ thân chính.

Cây bán hạ bắc có lá mọc từ gốc và có cuống dài khoảng từ 6 đến 20cm. Mỗi cây thường có 1 đến 2 lá, lá có thể có dạng đơn hoặc kép, có chiều dài khoảng 5 đến 8cm và chiều rộng từ 3 đến 4cm. Thường thì lá được chia thành 3 lá chét, không có lông, và có màu xanh lục bóng.

Hoa của cây bán hạ bắc có dạng một bông mo và thường nở vào khoảng từ tháng 5 đến 7. Chúng mọc từ gốc cây ở những cây đã có từ 2 đến 3 năm tuổi, và có cuống dài khoảng 30cm. Màu sắc của hoa có thể là màu vàng lục hoặc có phớt tím. Quả của cây mọng, kích thước nhỏ và có hình dạng trứng.

Cây bán hạ bắc thường khô đi vào mùa hè, và sau đó thân rễ của cây sẽ phình to dưới lòng đất. Vào đầu mùa xuân năm sau, cây sẽ mọc lá mới để bắt đầu một chu kỳ mới.

Lá cây bán hạ bắc được chia thành 3 chét và không có lông

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố

Bán hạ bắc có xu hướng phát triển ở những nơi ấm áp và ẩm ướt dưới độ cao 2500m, đặc biệt là ở các rãnh và trên sườn dốc với đất cát tơi xốp và màu mỡ. Hàm lượng nước trong đất thấp có thể dẫn đến cây bị héo, trong khi hàm lượng nước cao có thể gây thối củ hoặc các bệnh khác.

Bán hạ bắc bắt đầu nảy mầm khi nhiệt độ mặt đất cao hơn 8.5 độ C, nhiệt độ thuận lợi nhất là khoảng 20 độ C. Ánh sáng là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sự phát triển của bán hạ bắc, mức độ ánh sáng khác nhau có ảnh hưởng đáng kể đến đặc điểm sinh học, chỉ số sinh hoá, thành phần hoạt động và hệ số nhân giống của nó. Mặc dù bán hạ bắc rất nhạy cảm với môi trường bên ngoài nhưng nó cũng thể hiện khả năng thích nghi mạnh mẽ và có thể phát triển ở vùng đất cát nghèo dinh dưỡng.

Bán hạ bắc tự nhiên phân bố ở Đông Á. Ở Trung Quốc, loài này có thể được tìm thấy ở hầu hết các khu vực ngoại trừ Tây Tạng, Tân Cương, Thanh Hải và Nội Mông. Ngoài ra, nó cũng được phân bố ở Nhật Bản và trên bán đảo Triều Tiên. Bán hạ bắc được coi là loài thực vật xâm lấn ở một số khu vực ở Châu Âu và Bắc Mỹ. Ở Việt Nam, bán bạ bắc đã được tìm thấy ở Lào Cai.

Thu hái và chế biến

Thu hái vào hai mùa hạ và mùa thu, đào lấy thân rễ.

Có rất nhiều cách bào chế bán hạ bắc, chủ yếu làm bớt ngứa, giảm độc.

Theo Trung y:

• Lấy bán hạ bắc 160g, bột bạch giới tử 80g, giấm thanh 80g trộn lẫn để một đêm. Lấy bán hạ ra rửa đi rửa lại cho hết nhớt (Lôi công).
• Xát rửa sạch vỏ, lấy nước sôi dội vào, ngâm 7 ngày, mỗi ngày thay nước sôi một lần. Phơi tái, thái mỏng, tẩm nước gừng, sấy khô dùng (có thể sau khi phơi khô tán bột). Ngâm nước gừng lẫn với nước sôi 3 ngày, rửa lại phơi khô (pháp hạ).
• Ngâm nước 7 ngày, mỗi ngày thay nước một lần.
• Ngâm 7 ngày trong nước vôi trong.
• Ngâm 7 ngày trong nước phèn chua và phác tiêu (cứ 1kg bán hạ cho vào 1/2kg phác tiêu và 0.250kg phèn).

Vị thuốc bán hạ bắc

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng được của cây bán hạ bắc là thân rễ.

Dùng bán hạ bắc sống: Trị rắn cắn (giã dập đắp vào chỗ bị thương).

Dùng bán hạ bắc chín:

• Tẩm gừng: Trị ho có đàm, giáng khí nghịch, chỉ ẩu thổ, trị thương hàn.
• Tẩm cam thảo và bồ kết: Trị hen suyễn có đàm.

Ngày dùng 6 - 12g.

Bán hạ bắc tẩm gừng dùng điều trị ho có đàm