Bèo cái

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Bèo cái.

Tên khác: Bèo tai tượng, Bèo tía, Đại phù bình, Bèo ván, Tử phù bình, Tropical duckweed, water lettuce (Anh).

Tên khoa học: Pistia stratiotes L.Họ: Ráy (danh pháp khoa học: Araceae).

Tên dược: Herba Pistiae.

Đặc điểm tự nhiên

Bèo cái là một loài cây thảo, mọc nổi trên mặt nước, có bồ không có thân. Rễ chùm chìm ngập trong nước.

Cây phát triển lá từ rễ, mọc thành hoa thị ở gốc, gốc lá thuôn hẹp thành bẹ, đầu lá tròn loe rộng, phiến lá hình trứng dài độ 2 - 10cm, màu xanh lục tươi, mặt trên nhẵn mịn như nhung và không thấm nước, mặt dưới có lông mịn, những lá ở giữa nhỏ hơn. Thứ mặt trên xanh, dưới hơi tía là tốt. Lá có thể dài tới 14cm và không có cuống, có màu xanh lục nhạt, với các gân lá song song, các mép lá gợn sóng và được che phủ bằng các sợi lông tơ nhỏ và ngắn.

Bèo cái mọc nổi trên mặt nước, có bồ không có thân

Cụm hoa nhỏ mọc từ giữa các lá, có mo màu trắng nhạt, hình ống hoặc hình trứng không đều. Phần phiến có hình trái xoan nhọn, mặt trong nhẵn, mặt ngoài có lông. Hoa Bèo cái có trục ngắn, có 2 - 8 hoa đực ở trên, một hoa cái ở dưới; hoa trần; hoa đực có hai nhị ngắn dính nhau, bao phấn có hai ô, hoa cái có bầu hình trứng chứa nhiều noãn.

Bèo cái là một loài thực vật đơn tính, có các hoa nhỏ ẩn ở đoạn giữa của cây trong các đám lá, các quả mọng màu lục có kích thước nhỏ được tạo ra sau khi hoa được thụ phấn, có nhiều hạt xù xì. Mùa hoa quả từ tháng 5 đến tháng 10.

Phân bố, thu hái, chế biến

Bèo cái được trồng ở khắp các nơi có hồ ao ở nước ta, ở nông thôn cũng như ở thành phố vì toàn cây được dùng để nuôi lợn, còn mọc ở nhiều nước nhiệt đới và ôn đới khác như miền Hoa Nam, Hoa đông (Trung Quốc), Malaixia, Philipin, Lào, Campuchia.

Ở Việt Nam, loài Bèo cái còn có thêm một dưới loài lá rất to. Chúng sống trôi nổi trên mặt nước, nhưng thường tụ tập thành đám lớn ở chỗ nước lang, như ao hồ, ruộng nước và đầm lầy. Bèo cái có ở hầu hết các địa phương. Ngoài ra, cây còn được trồng thêm để làm rau cho lợn hoặc làm nơi trú nắng và đẻ trứng của một số loài cá nuôi. Bèo cái ra hoa quả hàng năm. Người ta dùng toàn cây, có thể hái quanh năm nhưng tốt nhất vào mùa hạ là mùa cây có hoa. Thường dùng tuơi. Không phải chế biến gì đặc biệt, có khi phơi khô.

Bèo cái sống trôi nổi trên mặt nước

Hạt giống phát tán ra mắc vào rễ các cây mẹ hoặc trôi dạt vào chỗ đất bùn, mới có điều kiện nảy mầm. Tuy nhiên, cách tái sinh cây con mạnh nhất vẫn là đẻ nhánh từ phần gốc của thân.

Bộ phận sử dụng

Toàn cây – Herba Pistiae, chủ yếu là lá. Thứ có mặt dưới lá màu tía thì tốt hơn.

Bèo cái được thu hái toàn cây quanh năm nhưng tốt nhất vào mùa hè, có thể dùng tươi hoặc phơi khô dùng dần.

Dùng ngoài nấu nước rữa, chữa eczema, trĩ ngoại, lang ben,... không kể liều lượng.

Bèo khô dùng hun trừ muỗi. Hoặc dùng Bèo cái phơi khô, đem sao, sắc nước uống, mỗi ngày 10 – 20 g.

Dùng trong: Ngày có thể dùng 50 - 100 g Bèo cái tươi. Có thể tăng lên tới 200 g tươi.

Dùng tươi giã nát vắt lấy nước, pha với siro uống chữa hen. Hoặc có thể nấu với cơm nếp làm thuốc trị hen.