Bồ hòn

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Bồ hòn.

Tên khác: Vô hoạn, Mộc hoạn tử (Tày), Co-hón (Thái), Mầy quyến ngầm (Dao).

Tên khoa học: Sapindus saponaria L. hay Sapindus mukorossi Gaertn. Đây là một loài thực vật có hoa trong họ Bồ hòn (Sapindaceae).

Đặc điểm tự nhiên

Cây gỗ lớn, cao trên 5 - 10m, rụng lá vào mùa khô. Lá kép lông chim, mọc so le, có 4 - 6 đôi lá chét mọc gần đối, nhẵn, gốc hình mác, đỉnh nhọn, mép nguyên, có gân nổi rõ ở cả hai mặt.

Cụm hoa mọc thành chùm hay chùy ở cuối cành, gồm nhiều hoa màu lục nhạt kích thước nhỏ, đài hoa 5 răng, ít lông; tràng hoa 5 thùy hình trứng, có vảy ngắn ở gốc, có lông, không nở xòe, nhị 8, cong, dài hơn tràng, bầu nhụy nhẵn hình trứng, có 3 ô.

Quả hình cầu, có gai nổi rõ, vỏ ngoài (thịt quả) dày, teo lại khi chín, màu nâu vàng, hạt tròn, màu đen.

Thời kỳ ra hoa: Tháng 7 - 9.

Thời kỳ đậu quả: Tháng 10 - 12.

Cây bồ hòn

Phân bố, thu hái, chế biến

Chi Sapindus L. bao gồm một số cây gỗ hoặc cây bụi, phân bố ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, đặc biệt là ở Nam Á: Ấn Độ, Sri Lanka và Malaysia. Ở Ấn Độ có 3 loài: Sapindus mukorossi Gaertn, Sapindus trifoliatus L., và Sapindus laurifolius Valh mà quả được dùng làm xà phòng, thậm chí còn được xuất khẩu sang các nước lân cận như Iran, Ả Rập Saudi, Somalia và Madagascar.

Ở Việt Nam có bốn loài, đều là cây gỗ. Bồ hòn nói riêng là một loại cây quen thuộc vì từ xa xưa quả của nó đã được dùng làm xà phòng. Cây phân bố rải rác ở hầu hết các tỉnh núi thấp (thường dưới 1000m) và miền Trung, bao gồm Bắc Giang, Thái Nguyên, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Xuân Quang, An Bài, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh,... Cây này còn mọc ở một số nơi như bảo tháp, chùa chiền, cho trái và bóng mát quanh làng.

Bồ hòn là cây ưa sáng và phát triển nhanh. Loại cây này có thể phát triển trên nhiều loại đất khác nhau. Nhưng nó được sử dụng tốt nhất ở nơi lớp đất mặt dày, ẩm và tương đối màu mỡ. Vì vậy, cây thường mọc ở rừng thứ sinh và rừng hành lang ven suối. Bồ hòn hàng năm cho nhiều quả. Thời kỳ chín của quả trùng với thời kỳ rụng lá vào khoảng tháng 10 - 11, khả năng hạt và chồi mới tái sinh cây con sau giâm cành rất tốt. Nó cũng có thể được nhân giống bằng cách giâm cành. Gỗ Bồ hòn cứng được sử dụng để làm đồ nội thất và các công trình kiến ​​trúc.

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng được của Bồ hòn là quả và hạt. Quả hái vào mùa thu, để nguyên hoặc bỏ hạt phơi khô.

Quả bồ hòn khô

Liều dùng từ 1 đến 3 quả hoặc 15 - 30g rễ sắc uống, nghiền thành bột rồi ngâm rượu.