Cây chỉ thiên

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Cây chỉ thiên.

Tên khác: Cây thổi lửa, Cỏ lưỡi mèo, Khổ địa đảm, Chân voi nhám, Tiền hồ nam, Co tát nai (Thái), Nhả đản (Tày), R’nếp lạy (Kho).

Tên khoa học: Elephantopus scaber L., họ Cúc (Asteraceae).

Cây chỉ thiên có thể bị nhầm lẫn với cây chỉ thiên dại (Elephantopus spicatus Aubl.) có cùng họ nhưng lá hẹp hơn và cụm hoa ở dạng bông.

Cây chỉ thiên

Đặc điểm tự nhiên

Cây chỉ thiên là một loại cây nhỏ, thân thảo, cao khoảng từ 20 đến 50cm. Thân cây có dạng hình trụ, cứng và bề mặt có lớp lông thô. Khi cây có hoa, thân cây sẽ phân nhiều nhánh.

Cây chỉ thiên có lá mọc từ gốc cây hình mác, cụm hoa mọc thành hình giống hoa thị. Chiều dài của lá khoảng từ 6 đến 12cm và chiều rộng từ 3 đến 5cm. Phiến lá có hình dạng uốn lượn và men theo cuống, ôm sát vào thân cây. Đầu lá của cây là đầu tù. Cả hai mặt lá đều có lớp lông trắng, đặc biệt là ở các gân lá. Lá phía trên của cây nhỏ hơn dần.

Cụm hoa của cây chỉ thiên mọc thành xim hoặc ngù và chứa nhiều đầu già. Mỗi đầu hoa có 4 bông hoa màu tím hoặc tím hồng. Tràng hoa có hình ống với 5 thùy. Mào lông của hoa gồm 5 - 6 sợi và bao phấn có hình tai.

Hoa của cây chỉ thiên

Quả của cây chỉ thiên có hình thoi và có 10 cạnh lồi.

Cây chỉ thiên thường có mùa hoa quả từ tháng 1 đến tháng 8.

Chỉ thiên là một loại cây thích ánh sáng và có khả năng chịu hạn tốt. Thường được thấy mọc thành đám hoặc xen kẽ với các loại cỏ khác. Cây chỉ thiên thích hợp cho vùng đồi, các ruộng nương hoặc bãi hoang, cũng như ở các bờ ruộng cao. Chúng có khả năng sinh tồn trên nhiều loại đất khác nhau.

Cây chỉ thiên phát triển từ hạt vào cuối mùa Xuân. Chúng có tốc độ sinh trưởng nhanh trong mùa mưa ẩm. Sau khi hoa kết quả, cây chỉ thiên thường tàn lụi vào giữa mùa Thu. Tuy nhiên, đôi khi có những cây chỉ thiên mọc trên đất ẩm, và phần gốc của chúng có thể tồn tại qua mùa Đông để mọc lại vào mùa Xuân của năm sau.

Chỉ thiên thường được coi là loại cỏ dại, có khả năng phát tán nhanh và lan rộng, ảnh hưởng đến cây trồng khác trong khu vực.

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố: Cây chỉ thiên có thể được tìm thấy ở khắp mọi nơi, từ vùng núi cao khoảng 1500m trở xuống đến các khu vực trung du, đồng bằng và cả trên các đảo. Ngoài ra, loại cây này cũng được phân bố rộng rãi trên toàn thế giới, xuất hiện ở hầu hết các quốc gia trong vùng có khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới.

Thu hái: Thu hoạch quanh năm, nhất là vào lúc đang nở hoa, phơi khô.

Chế biến: Dùng tươi hoặc phơi khô đều được.

Bộ phận sử dụng

Toàn bộ cây chỉ thiên đều được sử dụng làm thuốc.

Chỉ thiên được dùng mỗi ngày 16 - 20g dưới dạng cây khô hoặc thuốc sắc. Hoặc 50g cây tươi sao vàng, sắc uống làm chia thành 2 lần sử dụng trong ngày. Hoặc có thể giã nát để dùng ngoài, đắp lên mụn nhọt.