Cây/dây nhãn lồng

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Nhãn lồng.

Tên khác: Cây lạc tiên, Lồng đèn, Hồng tiên, Long châu quả, Tây phiên liên, Chùm bao, Mắc mát…

Tên khoa học: Passiflora foetida L., Họ Lạc tiên (Passifloraceae).

Tên dược liệu: Herba Passiflorae foetidae.

Cây Nhãn lồng

Đặc điểm tự nhiên

Nhãn lồng là cây thân leo, mềm, tròn, bên trong rỗng và được phủ bởi lông mềm thưa. Cây có các tua cuốn quấn quanh và thường mọc ra từ kẽ lá.

Lá của cây nhãn lồng mọc so le và đơn lẻ. Chúng có chiều dài khoảng 6 - 8cm và rộng khoảng 10cm, chia thành 3 thùy và thùy giữa lớn hơn 2 thùy bên. Phiến lá có hình dạng trái tim và được bao phủ bởi lông mềm, gân lá có hình chân vịt, hai mặt có lông mịn, mặt dưới của lá thường xanh nhạt hơn mặt trên. Cuống lá có chiều dài khoảng 4 - 5cm.

Hoa có kích thước lớn, mọc riêng lẻ ở kẽ lá và màu trắng. Hoa là loại hoa lưỡng tính và có hình dạng đều. Bao hoa bao gồm 3 lá bắc, chúng tách rời và chia thành nhiều dải sợi nhỏ. Bao hoa còn bao gồm 5 lá đài màu xanh lục, mép viền trắng. Mỗi lá đài của cây lạc tiên có một phần phụ hình sừng nhọn ở mặt ngoài. Hoa 5 cánh rời, xếp xen kẽ với các lá đài, với phần giữa hoa có màu trắng pha tím. Lá đài màu trắng với gân xanh phía dưới và 3 gân chín. Một vòng tua bao gồm nhiều phần phụ của cánh hoa, có hình dạng như sợi chỉ và có màu tím. Ở giữa hoa có một cuống hình trụ mang 5 nhị, có bao phấn màu vàng đính lưng. Bầu nhụy bao gồm 3 lá noãn và bầu trên có 1 ô.

Quả của cây có hình dạng giống như "quả tương" và được bao bọc bởi lá bắc mạng lưới. Quả có dạng hình trứng, vỏ ngoài mỏng. Khi chưa chín, quả có màu xanh và vị chua, khi chín, quả chuyển sang màu vàng và có vị ngọt dịu. Bên trong quả có các hạt nhỏ và chất dịch. Quả dễ vỡ và nát, vì vậy cần cẩn thận khi thu hái và nhanh chóng sấy khô quả.

Quả cây nhãn lồng được bọc bởi lá bắc theo dạng mạng lưới

Mùa hoa của cây thường là từ tháng 5 đến tháng 7, và mùa quả từ tháng 8 đến tháng 10.

Nhãn lồng là cây ưa ẩm và ưa sáng, thường mọc trùm lên các cây ở bụi ở ven rừng, đồi, nhất là ở các cây bụi tái sinh sau nương rẫy. Cây lạc tiên có sự sinh trưởng mạnh từ khoảng giữa tháng 3 đến tháng 8. Cây cho hoa và quả hàng năm. Trong mùa đông, cây thường có hiện tượng rụng lá. Tái sinh tự nhiên từ hạt. Sau khi chặt, phần còn lại tái sinh cây chồi khỏe.

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố

Nhãn lồng là một loài cây mọc tự nhiên có phạm vi phân bố rộng. Cây được tìm thấy ở khắp các tỉnh trung du, vùng núi thấp (dưới 1000m) và đôi khi cả vùng đồng bằng. Việt Nam là một quốc gia có nguồn nhãn lồng dồi dào, đặc biệt ở các tỉnh như Bắc Giang, Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Tuyên Quang, Yên Bái, Phú Thọ, Hòa Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình và một số tỉnh ở phía đông của dãy Trường Sơn. Ngoài Việt Nam, nhãn lồng cũng được tìm thấy ở Nam Trung Quốc, Lào, Campuchia và các nước Đông Nam Á khác.

Mặc dù nhãn lồng được khai thác hàng năm để sử dụng trong thuốc, nhưng lượng khai thác không ảnh hưởng đáng kể đến nguồn dự trữ tự nhiên của cây. Tuy nhiên, cây bị đe dọa chủ yếu do nạn phá rừng để lấy đất canh tác.

Thu hái

Nhãn lồng là một loại cây dễ trồng và có thể thu hoạch vào bất kỳ thời điểm trong năm, nhưng thường tốt nhất là vào mùa xuân.

Chế biến

Sau khi thu hoạch, để thu được dược liệu chất lượng, ta nên loại bỏ các tạp chất, rửa sạch nhãn lồng và cắt thành từng đoạn nhỏ. Sau đó, nhãn lồng được phơi khô hoặc sấy khô để bảo quản trong thời gian dài.

Bộ phận sử dụng

Toàn bộ phần trên mặt đất của cây nhãn lồng thu hái vào mùa xuân - hạ, phơi hay sấy khô.

Toàn bộ phần trên mặt đất của nhãn lồng đều có thể được sử dụng

Mỗi ngày dùng 20 - 40g nhãn lồng dưới dạng thuốc sắc. Ngoài ra có thể sử dụng cao lỏng, rượu thuốc, siro với liều lượng tương tự. Nên sử dụng trước khi đi ngủ.

Ngọn non của cây nhãn lồng thường được mang đi luộc ăn vào buổi chiều hoặc trước khi ngủ vài giờ.