Cây Mặt Quỷ

Tên gọi, danh pháp

Cây Mặt quỷ còn gọi là cây Đơn mặt quỷ, dây Đất, Nhàu dó, cây Ganh, dây Ngón đất hay Nghễ bà. Cây có tên khoa học là Morinda umbellata L. thuộc họ Cà phê Rubiaceae_._

Quả cây Mặt quỷ

Đặc điểm tự nhiên

Mặt quỷ là một loại cây nhỏ, cao 1 - 1,5m, thân leo có thể dài tới khoảng 10m, cành non có cạnh, phủ lông cứng, màu nâu, thân già nhẵn, màu xám đen. Lá mọc đối, hình trứng rộng hoặc bầu dục, đầu tù hoặc nhọn dài, phía cuống thường hẹp lại. Chiều dài lá khoảng 5 - 11cm, rộng khoảng 2 - 4,5cm. Lá nhẵn, mặt trên màu lục bóng, có ít lông, mặt dưới màu rất nhạt, phủ đầy lông, phần cuống dài khoảng 1cm, mỗi lá thường có 4 - 6 cặp gân phụ. Lá kèm hình ống, có lông.

Hoa màu trắng xếp thành đầu hay thành tán ở ngọn cành với đường kính khoảng 6mm. Đài 4 - 5 thùy bằng nhau, rất ngắn; tràng 4 - 5 thùy cong ra phía ngoài, có ống chứa lông ở vùng cổ; nhị 4 - 5 hơi thò ra ngoài, bầu 2 ô.

Quả hạch gần hình cầu, đầu dẹt, dính nhau, có màu vàng da cam đến đỏ, rộng khoảng 8 - 10mm. Bề mặt quả xù xì, hình thù quái dị, đây cũng là lý do cây có tên Mặt quỷ. Hạch quả dài 4mm, dày 2mm, trong mỗi hạch chứa 1 hạt.

Cây Mặt quỷ đang ra hoa

Phân bố, thu hái, chế biến

Cây Mặt quỷ phân bố ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt châu Á, như ở các vùng phía nam và đảo Hải Nam, Trung Quốc; Lào, Campuchia, Thái Lan, Ấn Độ, Malaysia, Việt Nam, Nhật Bản và một số nước châu Mỹ. Riêng ở Việt Nam, cây mọc rất phổ biến ở những tỉnh trung du và đồng bằng, đến các vùng ven biển và các đảo, nhất là ở các tỉnh: Vĩnh Phúc, Bắc Giang, Hà Tây, Hòa Bình, Nghệ An, Hà Tĩnh…

Cây ưa sáng, khả năng chịu hạn tốt, thường mọc trong các quần xã cây bụi trên đồi, bờ nương rẫy và trong các lùm bụi quanh làng. Cây mặt quỷ ra hoa kết quả nhiều hàng năm, thụ phấn nhờ côn trùng. Quả chín thường được các loài chim và động vật gặm nhấm ăn rồi hạt được phát tán theo phân. Cây có khả năng tái sinh khỏe.

Lá và rễ cây có thể thu hái quanh năm, dùng tươi hay phơi khô. Rễ sau khi đào về đem rửa sạch rồi loại bỏ rễ con, ngâm nước ấm rồi thái mỏng và phơi khô. Thường dùng không cần chế biến gì khác nhưng có thể sao cho hơi vàng hoặc tẩm rượu sao tùy tình trạng bệnh lý.

Bộ phận sử dụng

Người ta thường sử dụng lá và rễ cây, đôi khi dùng toàn cây làm thuốc.

Rễ cây Mặt quỷ

Ngày dùng 15 - 30g dạng thuốc sắc hoặc hãm trà uống. Dùng ngoài liều lượng thích hợp.