Cây Tu Hú

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Cây tu hú.

Tên khác: Găng tu hú, Găng trâu, Găng tía, Găng gai, Mây nghiêng pa.

Tên khoa học: Catunaregam spinosa hay Randia dumetorum, họ Cà phê (Rubiaceae).

Cây tu hú

Đặc điểm tự nhiên

Cây tu hú là một loài cây thân gỗ nhỏ. Cây có thể phát triển lên đến chiều cao tối đa 8 mét và phân nhánh nhiều. Thân cây có màu nâu và trên thân mọc nhiều gai to sắc nhọn, thường mọc tại những nơi chồi cành. Chiều dài của gai có thể từ 5 đến 15mm.

Lá của cây tu hú có hình xoan ngược, đầu lá có thể là tù hoặc gần nhọn. Phía dưới gốc lá thường có hình nhọn. Bề mặt lá nhẵn, cả hai mặt đều có lông mềm. Chiều rộng của lá khoảng từ 1,5 đến 3cm, chiều dài của lá dao động từ 2,5 đến 7cm.

Cây tu hú thường ra hoa vào tháng 3 đến tháng 9 hàng năm. Hoa của cây có màu trắng hoặc màu vàng nhạt, có hình dạng giống cái chuông và phía trên có 6 cánh màu trắng. Cuống hoa rất ngắn, gần như không thấy được.

Mùa quả của cây kéo dài từ tháng 3 đến tháng 11. Quả của cây tu hú là quả mọng, có hình trứng hoặc hình cầu, có kích thước tương đương quả chanh, đường kính khoảng từ 2,5 - 5cm. Đầu quả có các lá đài đồng trưởng. Quả non có màu trắng, khi chín quả chuyển sang màu xanh đậm và sau đó chuyển sang màu vàng. Bên trong quả chứa nhiều hạt xen lẫn với một lớp mỡ của quả. Hạt có màu đen.

Hoa và quả của cây tu hú

Cây tu hú là cây ưa sáng và chịu hạn tốt, thường mọc trong các trảng cây bụi ở đồi, đất sau nương rẫy. Cây có thể phải triển được trên nhiều loại đất, kể cả nơi đã bị bào mòn nhiều, trơ tầng đá ong cằn cỗi. Bộ rễ khỏe của cây có thể dài hơn 1m. Cây rụng lá vào mùa đông. Ra hoa quả nhiều hàng năm, tái sinh tự nhiên chủ yếu từ hạt. Ở vùng núi, người ta thường trồng cây tu hú vào bờ rào để bảo vệ nương rẫy.

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố: Cây tu hú được tìm thấy ở nhiều quốc gia nhiệt đới trên thế giới, bao gồm khu vực Nam Á, Đông Nam Á và Đông Phi. Ở Việt Nam, cây mọc tự nhiên và cũng được trồng phổ biến để làm hàng rào ở khắp các tỉnh trong cả nước do có nhiều gai. Cây tu hú đặc biệt phổ biến ở các tỉnh vùng núi thấp và trung du, đặc biệt là từ Quảng Trị trở đi. Thông thường, cây thường mọc ở độ cao dưới 500m.

Thu hái: Các bộ phận của cây tu hú, bao gồm rễ, lá và vỏ thân, có thể thu hái suốt cả năm. Riêng đối với quả, thì thường được thu hoạch vào mùa đông.

Chế biến: Cây tu hú có thể được sử dụng tươi hoặc được phơi/sấy khô để lưu trữ và sử dụng dần.

Bộ phận sử dụng

Quả của cây tu hú được thu hoạch vào mùa đông và thường được sử dụng tươi. Trong khi đó, rễ và vỏ cây có thể thu hái quanh năm và có thể được sử dụng tươi hoặc phơi khô.

Quả cây tu hú là bộ phận thường được sử dụng hiện nay

Mỗi ngày sử dụng từ 5 đến 20g cây tu hú qua đường uống. Cây tu hú có thể được dùng dưới dạng viên uống hoặc bột, tùy thuộc vào mục đích điều trị.