Củ chóc (Thân rễ)

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Củ Chóc.

Tên khác: <!--td {border: 1px solid #ccc;}br {mso-data-placement:same-cell;}--> Bán hạ nam; chóc chuột.

Tên khoa học: Rhizoma Typhonii trilobati, họ Ráy (Araceae).

Đặc điểm tự nhiên

Củ Chóc là cây thân thảo hằng năm, cao khoảng 20 đến 30cm. Thân củ có nhiều khía ngang, hình cầu. Lá mọc từ củ, phần gốc loe ra thành bẹ, có cuống dài pha màu tím đỏ nhạt; phiến lá chia 3 thùy, thùy giữa to hình thoi, thùy ở 2 bên hẹp, xòe ngang, đầu nhọn, mép uốn lượn, gân mặt dưới lá đôi khi có màu đỏ tím, gốc hình tim.

Cụm hoa là một bông mo, phần ống bầu dục thuôn hoặc hình trứng, có màu lục pha đỏ tím, phân thùy thành bản rộng thuôn nhọn dần ở đầu, mặt ngoài màu lục nhạt, mặt trong màu đỏ hồng, trục hoa màu hồng, phần mang hoa cái hình trụ ngắn, phần mang hoa không sinh sản dài hơn, tiếp đến là phần không mang hoa dài gấp đôi phần mang hoa không sinh sản, phần mang hoa đực có nhiều hoa, phần cuối trục hình dùi, thẳng, gốc hơi loe rộng, hoa có mùi khó ngửi, nhất là về buổi chiều.

Mùa hoa: Tháng 5 – 7.

Củ chóc (Thân rễ)

Phân bố, thu hái, chế biến

Củ Chóc mọc ở khắp các vùng miền, từ đồng bằng đến vùng trung du, miền núi (độ cao dưới 1000m), và cả ở một vài đảo lớn ở nước ta. Cây còn phân bố ở Thái Lan, Trung Quốc, Ấn Độ và Lào.

Củ Chóc có thân ngầm dạng củ, thường mọc ở đất ẩm trong vườn, ruộng trồng hoa màu và nương rẫy, bãi sông suối. Hàng năm, cây thường mọc khoảng tháng 2 đến tháng 3. Vào khoảng tháng 6 đến tháng 7, sau khi ra hoa quả, phần cây trên mặt đất sẽ tàn lụi. Cây mọc từ hạt, khoảng một năm thì củ còn nhỏ nhưng những củ có đường kính 4cm thường có hiện tượng thối gốc.

Vào tháng 8 hoặc tháng 9, có thể thu hoạch rễ củ khi cây tàn lụi. Đào lấy rễ củ, đem cắt bỏ rễ con rồi rửa cho sạch. Đổ thành đống, ủ khoảng 7 đến 10 ngày đến khi vỏ ngoài mềm nát, chà xát cho tróc hết lớp vỏ ngoài. Đồ bằng hơi nước đến khi không còn nhân trắng đục là củ đã chín đều. Thái phiến dày 0,2 m đến 0,3cm. Phơi khô hoặc sấy đến khô kiệt.

Để giảm bớt độ độc (gây ngứa) của củ Chóc có nhiều phương pháp chế biến khác nhau như tẩm cam thảo, phèn chua, nước vo gạo, nước vôi. Để tăng công dụng trị ho có thể tẩm gừng hoặc sử dụng nước bồ kết.

Dược điển Việt Nam I tập 2 quy định ngâm củ Chóc vào nước vo gạo 1 - 2 ngày, rồi vớt ra, rửa sạch, ngâm với phèn chua 2 ngày, rồi lấy nhấm thử nếu không còn thấy vị tê cay thì lấy đem rửa sạch, để ráo nước, giã đến khi hơi giập rồi phơi sơ qua, phân loại củ to nhỏ, sau đó tầm với nước gừng, ủ từ 2 đến3 giờ rồi đem sao cho cháy cạnh.

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng được của củ Chóc là thân rễ.

Rễ Củ Chóc (Bán hạ nam)

Dùng củ Chóc dạng thuốc sắc phối hợp với vị thuốc khác, liều 4 - 12g/ngày. Phải phối hợp với Hoàng cầm, Bạch truật khi dùng cho phụ nữ có thai.

Củ Chóc có tác dụng chống nôn mửa ở phụ nữ có thai hoặc trong trường hợp đau dạ dày mạn tính, ngoài ra còn chữa hen suyễn ho có đờm, ho lâu ngày với liều 3 - 10g/ngày.

Chữa mụn nhọt sưng đau có thể lấy củ chóc tươi giã nát rồi đắp lên vị trí bị tổn thương.