Đại phù bình

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Đại phù bình

Tên khác: Bèo tai tượng, Bèo tía, Bèo cái, Bèo ván, Tử phù bình, Tropical duckweed, water lettuce (Anh)

Tên khoa học: Pistia stratiotes L. Họ: Ráy (danh pháp khoa học: Araceae)

Tên dược: Herba Pistiae

Đặc điểm tự nhiên

Đại phù bình là một loài cây thảo mọc nổi trên mặt nước, có bồ nhưng không có thân. Rễ chùm chìm ngập trong nước.

Lá mọc từ rễ, mọc thành hoa thị ở gốc, gốc lá thuôn hẹp thành bẹ, đầu lá tròn loe rộng, phiến lá hình trứng dài độ 2 đến 10 cm. Mặt trên lá nhẵn và sẫm màu; mặt dưới lá có lông mịn, màu trắng xám hoặc đỏ tía, những lá ở giữa nhỏ hơn. Gân lá xếp thành hình quạt.

Đại phù bình hay thường được gọi là bèo cái rất phổ biến

Cụm hoa là một mo hình lá, nhỏ, mọc từ giữa các lá, màu trắng nhạt gồm phần ống hình trứng không đều và phần phiến hình trái xoan nhọn. Trong phiến hoa, mặt trong thì nhẵn, mặt ngoài có lông, trục hoa ngắn, có 2 đến 8 hoa đực ở trên, một hoa cái ở dưới; hoa trần; hoa đực có hai nhị ngắn dính nhau, bao phấn có hai ô, hoa cái có bầu hình trứng chứa nhiều noãn.

Quả hình trứng, quả mọng có nhiều hạt xù xì. Mùa hoa quả từ tháng 5 đến 10.

Phân bố, thu hái, chế biến

Chi Pistia L. có một loài là bèo cái với 3 - 4 thứ (var.), phân bố khá rộng rãi ở nhiều nước nhiệt đới và ôn đới khác như miền Trung Quốc, Malaixia, Philipin, Lào, Campuchia.

Ở Việt Nam, loài đại phù bình còn có thêm một dưới loài lá rất to. Chúng sống trôi nổi trên mặt nước, nhưng thường tụ tập thành đám lớn ở chỗ nước lặng, như ao hồ, ruộng nước và đầm lầy. Đại phù bình có ở hầu hết các địa phương. Ngoài ra, cây còn được trồng thêm để làm rau cho lợn hoặc làm nơi trú nắng và đẻ trứng của một số loài cá nuôi. Đại phù bình ra hoa quả hàng năm. Người ta dùng toàn cây, có thể hái quanh năm nhưng tốt nhất vào mùa hạ là mùa cây có hoa. Người ta thường dùng tươi, không phải chế biến gì đặc biệt, có khi phơi khô.

Đại phù bình sống trôi nổi trên mặt nước.

Hạt giống phát tán ra mắc vào rễ các cây mẹ hoặc trôi dạt vào chỗ đất bùn, mới có điều kiện nảy mầm. Tuy nhiên, cách tái sinh cây con mạnh nhất vẫn là đẻ nhánh từ phần gốc của thân.

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng được là toàn cây – Herba Pistiae, chủ yếu là lá. Thứ có mặt dưới lá màu tía thì tốt hơn.

Thu hái toàn cây quanh năm, thường dùng tươi.

Dùng ngoài không kể liều lượng. Dùng trong: Ngày có thể dùng 50 - 100 g đại phù bình tươi. Có thể tăng lên tới 200 g tươi.

Bèo khô dùng hun trừ muỗi. Thường dùng đại phù bình phơi khô, sao, sắc nước uống, mỗi ngày 10 – 20 g. Dùng ngoài nấu nước rữa.