Đạm đậu xị

Tên gọi, danh pháp

Tên tiếng Việt:  <!--td {border: 1px solid #ccc;}br {mso-data-placement:same-cell;}--> Đạm đậu xị.

Tên khác:  <!--td {border: 1px solid #ccc;}br {mso-data-placement:same-cell;}--> Đỗ đậu xị; Hăm đậu xị; Đậu đen.

Tên khoa học:  <!--td {border: 1px solid #ccc;}br {mso-data-placement:same-cell;}--> Semen Sojac praparatum.

Đặc điểm tự nhiên

Cây Đậu đen:

Đậu đen là cây thân thảo, mọc đứng, sống hàng năm. Lá kép gồm 3 lá chét hình bầu dục hoặc hình trứng, đầu nhọn, gốc có tuyến nhỏ, thuôn vát ở lá chét giữa. Cụm hoa màu tím nhạt, mọc ở kẽ lá. Quả tròn, thon dài, một quả chứa 7 - 10 hạt màu đen, nhân trắng hoặc xanh.

Cây đậu đen

Đạm đậu xị:

Bên ngoài Đạm đậu xị sau khi phơi khô có màu đen nâu hoặc nâu tím, hình viên chùy, hai bên hơi dẹt. Bề mặt có nhiều vết nhăn ngang dọc không đều, một bên lõm vào ở vị trí rốn hạt đậu hơi lồi lên. Sau khi bóc vỏ hạt ngoài ra, hạt nhân có màu vàng nâu hay chứa nhiều dầu, vị béo bùi và có mùi thơm đặc biệt.

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố:

Thế giới: Cây Đậu đen có nguồn gốc từ châu Phi. Hiện nay được trồng rộng rãi khắp các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, chủ yếu ở vùng Đông Phi và vùng Ấn Độ - Đông Nam Á (Ấn Độ, Srilanca, Myanmar, Trung Quốc).

Việt Nam: Đậu đen được trồng nhiều ở các tỉnh miền Trung, ở đồng bằng và trung du Bắc bộ.

Thu hái:

Thu hoạch quả già vào tháng 5 - 6.

Hạt Đậu đen - nguyên liệu chế biến Đạm đậu xị

Chế biến: Một số cách chế Đạm đậu xị:

• Đậu đen rửa sạch. Ngâm nước qua đêm sau đó đồ cho chín. Trải đều lên nia, đợi cho ráo nước thì phủ lá chuối lên cho kín và đợi 3 ngày. Sau đó, mở ra xem nếu thấy mốc vàng đều là được. Tiếp tục vẩy nước làm ẩm, cho vào thúng phủ kín bằng lá dâu tằm, đợi lên mốc vàng đều lại đưa ra phơi cho khô rồi lại tưới nước cho ẩm đều, lại phủ lá dâu tằm và ủ, cứ là như vậy cho tới khi tất cả đậu đều có mốc vàng thì lấy ra phơi ở nhiệt độ trong khoảng 50 - 60oC cho đến khô.
• Dược điển Trung Quốc (1965): Sắc nước từ lá dâu và thanh cao (cứ 100kg đậu đen thì dùng 4kg lá dâu và 7kg thanh cao). Lọc bỏ bã, cho đậu đen vào trộn đều, nấu cho đến khi đậu đen hút hết nước sắc và chín đều. Lấy ra để nguội đến khi còn hơi ấm thì cho vào thúng, rải bã lá dâu và thanh cao lên. Sau đó, ủ kín và chờ cho lên men màu vàng đều rồi lấy ra phơi hay sấy khô.

Bộ phận sử dụng

Hạt đã phơi khô và chế biến của cây Đậu đen (Vigna cylindrica (L.) Skeels), họ Cánh bướm (Fabaceae).

Mỗi ngày dùng 12 - 24g dưới dạng thuốc bột hay thuốc sắc.