Đơn Kim

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Đơn kim.

Tên khác: Đơn buốt, quỷ châm thảo, manh tràng thảo, tử tô hoang, rau bộ binh, cúc áo.

Tên khoa học: Bidens pilosa L., thuộc họ Cúc – Asteraceae.

Cây Đơn kim là thảo dược có nhiều dược lý đa dạng

Đặc điểm tự nhiên

Đơn kim là cây thân thảo, sống nhiều năm, cao đến 0,5 – 1m. Thân cành cứng, nhẵn, có khía. Lá mọc đối, có 3 lá chét hình mác hay trái xoan, dài 2 – 4cm, rộng 1 – 2cm, gốc lá thuôn, đầu nhọn, mép lá có răng cưa, hai mặt nhẵn.

Cụm hoa mọc ở kẽ lá và ngọn cành thành đầu đơn độc hoặc thành từng đôi một, đầu có dạng gần hình cầu, rộng 0,6 – 1,5cm; lá bắc thuôn, dạng vảy, có lông, những hoa ở ngoài bất thụ, xếp thành một hàng, hình lưỡi màu trắng; các hoa ở trong hữu thụ, hình ống màu vàng; cánh hoa bất thụ xẻ 3 thùy nhỏ ở đầu; 4 – 5 nhị, thắt lại ở gốc và có tai ngắn; bầu của hoa bất thụ tiêu giảm, trái lại, ở hoa hữu thụ, bầu to lên gấp 2 – 3 lần.

Quả bế, hình thoi, có 2 – 3 sừng ở đầu quả như những cái gai nhỏ, khi chín quả có màu đen.

Ngoài ra, loài Đơn kim có lá xẻ 5 thùy (Bidens bipinnata L.) cũng thỉnh thoảng được sử dụng.

Quả cây Đơn kim màu đen, có hình thoi, đầu quả có 2 - 3 sừng như gai nhỏ

Phân bố, thu hái, chế biến

Cây mọc ở các bãi hoang, ven nương rẫy, quanh làng bản, ven đường đi, vệ đường, từ vùng thấp lên đến độ cao 1600m. Cây ra hoa, kết quả vào tháng 3 – 5 và tháng 8 – 10.

Tại Việt Nam, cây phân bố rộng khắp từ Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng đến tới các tỉnh vùng Tây Nguyên và khu vực Đông Nam Bộ. Ngoài ra, cây còn phân bố rộng ở khắp các nước nhiệt đới trên thế giới như vùng Nam Á, đảo Hải Nam và phía Nam Trung Quốc.

Đơn kim là loài cây mọc nhanh, ưa sáng và ưa ẩm, thường mọc thành quần thể dày đặc trên đất sau nương rẫy. Cây con mọc từ hạt xuất hiện vào cuối mùa xuân (khoảng tháng 4), sinh trưởng nhanh chóng trong mùa hè, sau đó ra quả nhiều rồi tàn lụi vào giữa mùa thu. Ở vùng núi cao, do mọc muộn nên thời gian tàn lụi của cây cũng kéo dài hơn so với cây ở vùng đồng bằng. Quả Đơn kim có nhiều gai nhỏ, dễ bám vào lông động vật và quần áo của người để phát tán khắp nơi, nên nói đây là loài cây đi theo người.

Có thể thu hái cây vào mùa hè, cắt toàn cây (bỏ rễ), rửa sạch đất, dùng tươi hay phơi khô.

Bộ phận sử dụng

Toàn cây trên mặt đất (Herba Bidentis Pilosae) được dùng làm thuốc, ở Trung Quốc gọi là vị thuốc Tam diệp quỷ châm thảo. Ngoài ra, có nơi dùng hoa phơi khô ngâm rượu.

Vị thuốc Đơn kim

Liều dùng thông thường là 4 – 16g cây khô dạng thuốc sắc, liều tối đa có thể dùng là 16 – 20g cây khô, hoặc 60 – 80g cây tươi. Dùng ngoài, không kể liều lượng.