Đơn lá đỏ (Lá)

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Đơn lá đỏ.

Tên khác: Cây đơn mặt trời; lá đơn đỏ; đơn đỏ mặt trời; hoa đơn mặt trời; đơn tướng quân; đơn tía; cây lá liễu; liễu hai da; liễu đỏ; cây mặt quỷ; hồng bối quế hoa.

Tên khoa học: Excoecaria cochinchinensis Lour. Họ: Thầu dầu (Euphorbiaceae).

Đặc điểm tự nhiên

Đơn lá đỏ là loài cây nhỏ, cao khoảng 1m. Cành nhỏ, vươn dài, màu đỏ tía.

Lá mọc đối, thuôn – hình trái xoan ngược, có răng cưa bên mép, có 2 đầu nhọn ở gốc và đầu, dài 6 - 12 cm, rộng 1,2 - 4 cm, mặt trên lá màu xanh sẫm bóng, mặt dưới màu đỏ tía. Cuống lá dài 0,5 - 1 cm; lá kèm dài 1mm, hình mác nhọn.

Cụm hoa gồm nhiều hoa đơn tính, cùng gốc hoặc khác gốc, mọc ở kẽ lá hoặc đầu cành; hoa đực nhỏ dài, có 3 lá đài hình mác nhọn, 3 nhị; hoa cái to hơn, có 3 lá đài hình trái xoan nhọn, hơi khía răng ở mép, bầu hình trứng.

Quả nang, có cạnh, có 3 mảnh, đường kính khoảng 1 cm, bên trong chứa hạt hình cầu, màu nâu nhạt.

Mùa hoa quả vào khoảng từ tháng 4 - 6.

Phân bố, thu hái, chế biến

Chi Excoecaria L. có 5 loài ở Việt Nam. Loài đơn mặt trời tồn tại ở 2 dưới loài: E. cochinchinensis Lour. var. cochinchinensis và E. cochinchinensis Lour. var. vindis (Pax ex Hoffm.) Merr. (Nguyễn Nghĩa Thìn, 1995). Đơn mặt trời là cây ưa sáng, ưa ẩm và ưa bóng mọc ở rừng, trên đất đá vôi, thường gặp ở ven suối. Cây lá đỏ thường được trồng ở vườn gia đình hay trong các vườn thuốc của các cơ sở y tế để làm cảnh và làm thuốc.

Cây mọc hoang và cũng được trồng khắp nơi. Cây còn có ở Mianma, Trung Quốc, Đài Loan, Lào, Campuchia, Thái Lan, Malaixia. Những cây mọc hoang thường cao to hơn, lá ít có màu đỏ tía hơn, có khi mặt dưới có màu xanh, phiến lá hình mác thuôn dài hơn, có tác giả cho đó là một thứ khác: Excoecaria cochinchinensis Lour. Var viridis (Pax. Et Hoffm.) Merr.

Cây xanh tốt quanh năm. Những cây không bị thu hái cành lá thường xuyên mới có hoa quả. Chưa quan sát được cây con mọc từ hạt. Tái sinh vô tính khỏe, trồng được bằng cành.

Cây mọc hoang thường cao to hơn, lá ít có màu đỏ tía hơn

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng là toàn cây. Có khi người ta dùng lá và rễ, mủ cây, thu hái quanh năm, phơi khô.

Đơn mặt trời thường được dùng trong phạm vi nhân dân dùng làm thuốc chữa mẩn ngứa, tiêu chảy lâu ngày không khỏi, lỵ, đái ra máu. Ngày 10 - 20g lá tươi, sao vàng, sắc uống.