Gấc (Hạt)

Tên gọi, danh pháp

Tên tiếng Việt:  <!--td {border: 1px solid #ccc;}br {mso-data-placement:same-cell;}--> Gấc (Hạt).

Tên khác:  <!--td {border: 1px solid #ccc;}br {mso-data-placement:same-cell;}--> Mộc miết tử.

Tên khoa học:  <!--td {border: 1px solid #ccc;}br {mso-data-placement:same-cell;}--> Momordica cochinchinensis (Lour.) Spreng.

Họ: Cucurbitaceae (Bầu bí).

Đặc điểm tự nhiên

Gấc là loại thực vật dây leo, khô héo mỗi năm một lần nhưng từ gốc mọc ra nhiều thân mới vào mùa xuân năm sau. Mỗi gốc gồm nhiều dây, mỗi dây gồm nhiều đốt, mỗi đốt lại gồm nhiều lá. Lá Gấc mọc so le và chia thùy sâu khoảng nửa phiến. Phiến lá có đường kính khoảng 12 đến 20cm, gần về đáy lá có dạng hình tim, có màu xanh lục xám, sờ ram ráp ở mặt trên lá. Vào khoảng tháng 4,5, hoa nở có màu vàng nhạt.

Vào khoảng tháng 6, Gấc ra quả có hình dạng bầu dục với chiều dài 15cm, có nhiều gai mềm màu đỏ bên ngoài. Bên trong quả gấc có nhiều hạt bao bên ngoài là lớp áo gấc có màu đỏ máu rất đẹp; bên trong lớp màng là lớp vỏ có màu đen, khá cứng có nhân, chứa nhiều dầu. Quanh mép hạt có răng cưa, hạt có chiều dài khoảng 25-35mm, chiều rộng khoảng 19-31mm và chiều dày khoảng 5-10mm. Sở dĩ hạt gấc có tên là mộc miết tử (mộc là gỗ, miết là con ba ba) vì hình dạng của nó khá giống con ba ba nhỏ bằng gỗ.

Gấc là một loại dây leo, từ gốc lại mọc ra nhiều thân mới

Phân bố, thu hái, chế biến

Gấc là loại cây mọc hoang và trồng khắp nơi ở nước ta, chủ yếu là các tỉnh miền Bắc. Ngoài ra, Gấc còn thấy mọc ở các nước Philipin, Trung Quốc, Lào, Campuchia. Gấc được trồng bằng hạt hoặc giâm cành vào khoảng tháng 2, 3 đầu năm. Sau khi trồng một năm sẽ thu hoạch được nhiều năm, mùa thu hoạch quả từ vào gần tháng 8 - 9 cuối năm đến hết tháng 1 - 2 đầu  năm sau. Sau mùa thu hoạch cây gấc lụi đi, nảy chồi, mọc cây mới vào mùa xuân.

Quả Gấc sau khi hái về, bổ lấy nguyên cả hạt cùng lớp áo màu đỏ bao xung quanh hạt bên ngoài. Lớp màng phía ngoài hạt dùng để đồ nấu xôi với gạo nếp, chế dầu Gấc. Còn hạt đen cứng bên trong sau khi phơi hay sấy khô ở nhiệt độ thấp (60-70°) thì dùng làm thuốc hoặc ép lấy dầu.

Bộ phận sử dụng

Hạt Gấc.

Từ năm 1942, người ta đã bắt đầu sử dụng dầu Gấc cho những đối tượng thiếu vitamin A hay caroten sau:

Bệnh chậm lớn ở trẻ em, biến chứng về mắt (khô mắt, quáng gà), làm mau lên da non trong những vết bỏng, vết thương. Nhu cầu về vitamin A đối với cơ thể người lớn là 1 - 2mg một ngày, trẻ con đang tuổi lớn 3,6 - 4,8mg, lúc có thai và đang nuôi con 3mg. Vì một số caroten bị cơ thể tích trữ lại nên nếu dùng caroten thì số lượng phải dùng gấp đôi.

Dầu Gấc dùng được cả uống trong và dùng ngoài nhưng chủ yếu vẫn dùng bôi ngoài. Nếu dùng uống trong thì ngày đầu dùng nhân nên được nướng chín. Còn nếu dùng bôi ngoài thì có thể dùng không kể liều lượng. Dùng trong liều 5 giọt/lần x 2 lần dùng trước 2 bữa ăn chính, có thể tăng lên tới 20 giọt. Đối với đối tượng là trẻ em chỉ nên dùng 5 đến 10 giọt trong ngày. Dầu Gấc dùng ngoài dưới dạng thuốc mỡ có 5 đến 10% dầu Gấc hoặc dưới dạng dầu nguyên chất để bôi vết bỏng.

Dầu gấc dùng trong những trường hợp cần đến vitamin A hay caroten