Gai (Rễ)

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Gai.

Tên khác: Tầm ma, Cây lá gai, Gai tuyến, Trữ ma.

Tên khoa học: Boehmeria nivea (L) Gaud, (Urtica nivea L). Đây là một loài thực vật trong họ Gai (Urticaceae).

Đặc điểm tự nhiên

Cây lá gai là loài cây ưa ẩm, có nguồn gốc từ Ấn Độ, sau đó được du nhập và trồng ở nhiều nước như Việt Nam, Trung Quốc, Malaysia, Lào, Nhật Bản, Hàn Quốc, v.v ... Ở Việt Nam, cây mọc ở các vùng trung du và đồng bằng được dùng để dệt sợi, đan lưới, làm giấy in bằng bạc rất bền, hay lấy lá làm bánh gai, lấy củ làm thuốc.

Có thể thu hái lá và rễ quanh năm, nhưng nếu dùng rễ thì nên thu hái vào mùa thu đông. Vì lúc này rễ đã khỏe và chất lượng là tốt nhất. Sau khi đào củ về, cắt bỏ rễ non, rửa sạch cát, để nguyên củ hoặc phơi khô một chút. Ngoài ra, có thể sử dụng các loại dược liệu tươi.

Cây gai

Phân bố, thu hái, chế biến

Là loại cây sống lâu năm, thân cao khoảng 1,5 - 2m, ở gốc thân có gỗ cứng. Cành có màu đỏ và phủ nhiều lông rậm.

Lá mọc so le, hình mác, to hơn, rộng 4 - 8 cm, dài 7 - 15cm, phiến có hình tim, mép có răng cưa. Mặt trên có màu xanh đậm và mặt dưới nhạt hơn do được bao phủ bởi lớp lông trắng.

Cụm hoa cùng gốc hoặc khác gốc, ngắn hơn lá, xếp thành chùm, xếp thành chùy ở hoa cái, hoặc hợp nhất ở hoa cái và hoa đực. Hoa đực có 4 lá đài và 4 nhị, vòi nhụy hình quả lê. Đài hoa cái có 3 răng. Cụm hoa cái hình cầu, có nhiều hoa, bao hoa màu lục nhạt, hình trứng hình trứng.

Quả bế mang đài tồn tại, hình quả lê, có lông.

Mùa hoa quả từ tháng 11 đến tháng 1.

Lá gai

Bộ phận sử dụng

Rễ (Trữ ma căn) và lá của cây gai được sử dụng trong y học. Lá còn được sử dụng để làm bánh (bánh ít, bánh gai).

Sau khi thu hoạch, cần rửa sạch rồi phơi nắng hoặc sấy khô. Nếu dùng làm bánh, chỉ cần rửa sạch và lau khô trước khi sử dụng. Còn phần rễ thu hái về rửa sạch, cắt bỏ rễ. Sau đó được thái mỏng hoặc để nguyên và phơi hoặc sấy khô và bảo quản để sử dụng.

Dược liệu: Rễ hình trụ thường cong queo dài 5 – 10cm, đường kính 0,5 – 1,5cm. Mặt ngoài nâu sẫm, có những nếp nhăn dọc và sẹo của rễ con. Dễ bẻ, vết bẻ màu vàng có xơ, không mùi, vị nhạt.

Tùy thuộc vào mục đích sử dụng mà dược liệu có thể sử dụng theo nhiều cách khác nhau. Cây lá gai được sử dụng ở liều dùng 12 – 20g dưới dạng sắc, thuốc viên và hoàn tán. Ngoài ra, gai còn có thể sử dụng ở dạng giã đắp dùng ngoài hoặc đun lấy nước ngâm rửa.

Dùng an thai chỉ uống 2 – 3 ngày. Dùng ngoài, rễ tươi đun nước để rửa hoặc giã đắp.