Hắc sâm

Tên gọi, danh pháp

Hắc sâm có tên khoa học Scrophularia ningpoensis Hemsl., đây là một loài thực vật có hoa thuộc họ Scrophulariaceae (họ Hoa Mõm sói).

Hắc sâm - Scrophularia ningpoensis Hemsl

Đặc điểm tự nhiên

Hắc sâm là loại cây thân thảo, cao khoảng 1,5 - 2m, sống nhiều năm. Thân thẳng, hình vương, có rãnh dọc, khi non có lông ở, sau nhẵn hoặc có ít lông tuyến. Lá mọc đối, hình trứng hay hình mác, dài 7 - 20cm, rộng 3,5 - 12cm, gốc hình nêm, đầu nhọn, mép có răng cưa nhỏ, mặt trên màu lục sẫm, mặt dưới nhạt có ít lông nhỏ rải rác; cuống lá dài 2 - 4cm.

Cụm hoa mọc ở ngọn thân và kẽ lá đầu cành thành chuỳ to gồm nhiều xim tán; hoa màu vàng nâu hoặc tím đỏ; đài 5 răng hàn liền, mép mỏng, mặt ngoài có lông tuyến; tràng hình chén có môi trên dài hơn môi dưới; nhị 4, 2 dài, 2 ngắn thoái hoá gần như hình tròn.

Quả nang, hình trứng, dài 8 - 9mm, có đài tồn tại, hạt nhiều, màu đen.

Mùa hoa quả: Tháng 6 - 10.

Rễ củ dài 3 - 15cm, phần trên hơi phình to và thuôn nhỏ dần về bên dưới, một số rễ hơi cong. Mặt ngoài của rễ màu nâu đen hoặc nâu xám, có nhiều rãnh lộn xộn và nếp nhăn, nhiều vết tích của đoạn rễ nhỏ hay rễ con còn sót lại cùng nhiều lỗ vỏ nằm ngang. Lõi rễ màu đen, bên ngoài có lớp bần mỏng bao bọc, phía trong có nhiều bó libe - gỗ tạo thành vân tỏa ra. Rễ Hắc sâm mềm, hơi dẻo, vị hơi ngọt và hơi đắng, mùi đặc, khá giống mùi đường cháy.

Dược liệu Hắc sâm thái lát: Dược liệu Hắc sâm là những lát mỏng hình bầu dục hoặc gần tròn, mặt ngoài của rễ màu nâu xám hoặc vàng xám. Mặt cắt lát màu đen, có thể có khe nứt, hơi bóng, vị hơi ngọt và hơi đắng, mùi đặc trưng khá giống như mùi đường cháy.

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố

Hắc sâm của Trung Quốc được nhập vào nước ta vào những năm 1960. Ban đầu, cây được trồng thử nghiệm ở Sapa, Bắc Hà (Lào cai), sau chuyển xuống Tam Đảo (Vĩnh Phúc), Sìn Hồ (Lai Châu), Phó Bảng - Đồng Văn (Hà Giang), Bá Thước (Thanh Hóa).

Hiện nay, cây đã mọc hoang dại trong tự nhiên, xen lẫn với nhiều loài cây cỏ khác ở ven đường đi, ven rừng và bờ nương.

Thu hái và chế biến

Thu hái rễ củ Hắc sâm vào mùa đông, khi thân và lá cây đã tàn lụi. Đào lấy rễ, rửa sạch đất cát, cắt bỏ rễ con rồi tách riêng từng rễ và phân loại to nhỏ. Sấy hoặc phơi ở nhiệt độ 50 - 60oC cho đến gần khô. Sau đó, ủ rễ trong 5 - 10 ngày, đến khi trong ruột rễ chuyển thành màu nâu đen hoặc đen, rồi tiếp tục phơi đến khô hoàn toàn.

Cách ủ dược liệu Hắc sâm: Trải dược liệu sau khi phơi gần khô trên nong nia thành lớp dày chừng 15cm, phủ một lớp rơm mỏng hay đậy bằng một cái nong nia khác, để nơi mát, đảo vài lần mỗi ngày. Không được đổ dược liệu dày quá, thường xuyên đảo trộn và không đậy quá kín vì dược liệu dễ bị hấp hơi dẫn đến thối hỏng. Khi cần dùng rửa sạch, ủ rễ Hắc sâm đến mềm rồi thái lát mỏng và phơi khô.

Bảo quản

Để nơi khô, tránh mốc mọt.

Bộ phận sử dụng

Rễ củ.

Dạng thuốc sắc: Mỗi ngày dùng 8 - 15 g.