Hành biển

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Hành biển.

Tên khoa học: Scilla maritima L. (Urginea scilla Steinh., Urginea maritima (L.) Baker), thuộc họ Măng tây (Asparagaceae).

Từ "Scilla" có nguồn gốc từ chữ Hy Lạp "Skilla" và được sử dụng để chỉ một giống hành ở châu Âu. "Urginea" xuất phát từ chữ La tinh "Urgere" có nghĩa là "dẹt", để miêu tả hạt cây này có hình dạng dẹt. "Maritima" trong chữ La tinh có nghĩa là "biển", liên quan đến việc cây này thường mọc ở vùng ven biển.

Cây Hành biển

Đặc điểm tự nhiên

Hành biển là một loại củ có thể sống nhiều năm. Trung bình hành biển cao khoảng 18 - 20cm. Cây không có thân, lá mọc lên từ một củ to có chiều dài khoảng 10 - 15cm, củ của cây có thể nặng từ 3kg và đôi khi lên tới 7 - 8kg. Màu sắc của củ là nâu đỏ và có nhiều lá vẩy kết hợp. Lá của hành biển là hẹp, có chiều dài khoảng 30 - 40cm hoặc rộng hơn, và bề mặt lá không có lông. Lá của hành biển có vảy mỏng phía ngoài, màu nâu khô, trong khi vảy ở phần giữa dày, mềm và nhầy. Vảy ở giữa lá có bề mặt mịn hơn và được ép lại thành một cột dài trên thân cây, mang hoa cao tới 1m và thậm chí có thể cao tới 1,5m.

Vào mùa xuân, cây sinh ra lá hình mác dài và mọc thành cụm xung quanh thân cây. Đến cuối mùa hạ, lá khô đi và lúc đó cán mang hoa mới xuất hiện từ mặt đất. Hoa của cây mọc thành cụm và chỉ xuất hiện khi cây trụi lá. Thời gian hoa thường nở vào mùa hè, và cây có thể đạt chiều cao từ 30 - 150cm. Mỗi bắc lá chứa một hoa có chiều dài từ 1,2 - 1,5cm, có màu lục mốc. Mỗi bông hoa của cây có 3 lá đài và 3 cánh hoa cao 1cm, màu trắng đục. Hoa còn có 2 nhị được đính lưng và có bao phấn màu vàng ngắn, 3 lá noãn và cuống hoa dài 1,5cm. Cây trụi lá vào mùa hè và phát triển lá mới vào mùa thu đông. Quả của cây có hình dạng nang và có 3 góc, mỗi ngăn của nang chứa từ 3 - 4 hạt.

Hoa Hành biển

Ở Việt Nam, lá của hành biển rụng vào mùa hè và lại mọc trở lại vào mùa đông. Có hai loại hành biển phổ biến: một loại có vảy màu trắng và loại khác có vảy màu đỏ tím. Cả hai loại đều có tác dụng tương tự nhau, nhưng có sự khác biệt về hương vị. Loại hành biển có vảy đỏ thường được gọi là "Hành biển Tây Ban Nha" hoặc "Hành biển đực" và được trồng nhiều ở Anh. Trong khi đó, loại hành biển có vảy trắng thường được trồng ở Pháp, và loại “Hành biển cái” được trồng ở đảo Sicily và Malta, được ưa chuộng ở Anh.

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố: Hành biển là một loại cây hoang mọc tự nhiên tại các bãi cát ven biển ở các vùng Địa Trung Hải, đặc biệt là ở các nước Bắc châu Phi như Angieri, đảo Sicily (Ý) và đảo Corse (Pháp). Thậm chí cây cũng có thể mọc xa hơn trong đất liền. Ở Việt Nam, trước đây không có hành biển, nhưng vào năm 1958, vài củ non đã được nhập về từ vùng Sukhumi (miền Nam Liên Xô cũ) để trồng. Mặc dù nhu cầu sử dụng cây này là ít, tuy nhiên ở nhiều nước, người ta sử dụng hành biển để diệt chuột và nhu cầu về củ hành biển lên đến vài trăm tấn mỗi năm.

Thu hái: Có thể trồng hành biển bằng hạt hoặc bằng củ non. Tuy trồng bằng hạt khó và mất 4-5 năm để thu hoạch, nhưng trồng bằng củ non chỉ cần để củ trong môi trường ẩm ướt, từ vảy giữa sẽ nảy mầm ra các củ nhỏ có thể được cắt bỏ để trồng. Củ hành biển được thu hái vào mùa thu sau khi cây đã ra hoa.

Chế biến: Thông thường, người ta chọn những củ to và bóc vảy mỏng khô, chỉ giữ lại vảy mẫm ở phần giữa. Sau đó, vảy được cắt thành những dải nhỏ hẹp và phơi khô dưới ánh nắng. Tuy nhiên, vì vảy chứa nhiều chất nhầy, việc phơi khô có thể khó khăn và nếu phơi quá lâu có thể gây mốc và làm giảm chất lượng của củ. Một phương pháp khác là hấp củ trong hấp hơi nước trong khoảng 5 phút ở nhiệt độ 105 - 110 độ C, sau đó phơi khô ngoài trời trong vài ngày. Cũng có thể sấy ở nhiệt độ 60 độ C. Sau khi hấp, củ hành biển dễ bảo quản hơn và nếu không hấp, củ có thể hút nước nên cần được để ở nơi khô ráo.

Bộ phận sử dụng

Người ta chủ yếu sử dụng củ của hành biển, hay còn gọi là Bulbus Scillae, cho các mục đích sử dụng. Tuy nhiên, trong một số ngành khác, cả cây hành biển cũng có thể được sử dụng.

Củ Hành biển là bộ phận chủ yếu được sử dụng hiện nay

Liều dùng để điều trị long đờm và tăng bài tiểu: 0,1 - 0,3g hành biển mỗi ngày, không vượt quá 0,25g mỗi lần và không nên dùng quá 1g trong vòng 24 giờ.

Nếu sử dụng hoạt chất scilaren tách riêng, liều dùng là 0,0005 - 0,002g mỗi ngày dưới dạng viên, giọt hoặc tiêm.