Hạt bí ngô

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Hạt Bí ngô.

Tên khác: Hạt Bí đỏ, Má ứ (Thái), Nam qua tử, Phặc đeng (Tày), Plắc ropual (K’ho), Nhấm (Dao).

Tên khoa học: Cucurbita moschata Duch ex Poir hoặc Cucurbita pepo L.var. moschata Lam. Đây là một loài thực vật thuộc họ Cucurbitaceae (Bầu bí).

Đặc điểm tự nhiên

Cây thảo, sống một năm. Thân cây Bí ngô  có lớp  lông dày phía ngoài, gồm năm cành và đa phần tại những đốt thường có rễ. Lá có cuống dài với kích thước khoảng 8 – 20cm mọc so le. Phiến lá có dạng hình trứng, khá mềm mại, có nhiều lông phủ ngoài ở cả hai mặt lá, đôi khi ở mặt trên có những đốm trắng, đầu tròn hoặc hơi nhọn,  chia thùy nông, về phía mép lá có răng cưa, tua cuốn phân nhánh.

Hoa có màu vàng, đơn tính cùng gốc. Hoa đực có các đặc điểm sau: Đế hoa ngắn; đài loe rộng có dạng  thùy dải hoặc gần giống dạng lá, có 5 thùy rộng ở tràng hoa. Hoa cái có đặc điểm lá đài có dạng hình tròn hơi dài.

Quả Bí ngô khá to có cùi dày nhưng rỗng ở giữa với đa dạng hình thù khác nhau: Dạng tròn, hơi dẹt, có rãnh; dạng hình trứng có thể  hơi dài, có khía rãnh. Vỏ bí ở ngoài nhăn, ở giữa vỏ bí màu vàng cam,  có màu vàng trắng khi chín,  vị ngọt hơi lợ, mùi thơm hấp dẫn khi nấu chín. Cuống quả ngay tại chỗ tiếp giáp với quả thì có rãnh, loe rộng dần. Hạt có màu trắng xám, tại mép vỏ  thì mỏng hơn, màu cũng  sẫm hơn. Mùa hoa: tháng 3 – 4; mùa quả: Tháng 5 – 6.

Phân bố, thu hái, chế biến

Chi Cucurbita L. có khoảng 25 loài, nguồn gốc ở châu Mỹ. Trong đó, có 5 loài là cây trồng.

Ở Việt Nam, các loài Bí ngô đều là các loài cây trồng quen thuộc khắp từ Bắc chí Nam. Cây được trồng gần như quanh năm, thích nghi cao với điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng và ẩm, nhiệt độ từ 18 – 25oC. Hiện nay, cây Bí ngô không chỉ được trồng ở các vùng nhiệt đới mà còn mở rộng trồng tại các tỉnh vùng núi cao (Sa Pa – Lào Cai, Phố Bảng – Hà Giang) nhiệt độ từ 18 – 220C vào mùa vụ xuân hè ấm áp. Cây trồng ở vùng núi cao, người dân lấy làm rau ăn chỉ lấy ngọn hoặc  lá non. Đối với cây Bí ngô được trồng ở vùng đồng bằng, ngoài lấy ngọn làm rau ăn còn lấy luôn cả quả.

Hạt bí ngô dễ nảy mầm nên có khả năng nhân giống cao

Trong dân gian, Bí ngô được trồng rộng rãi để lấy hoa, quả, ngọn và lá non để chế biến thức ăn còn quả chín và hạt được dùng làm thuốc. Bí ngô được trồng bằng hạt. Một quả bên trong chứa nhiều hạt. Hạt Bí ngô dễ nảy mầm nên tạo ra năng suất cây trồng cao. Ở các tỉnh miền núi, người ta chủ yếu gieo hạt từ tháng 2 – 3 do mùa đông quá lạnh. Còn đối với các tỉnh đồng bằng thì được chia ra làm hai đợt, vào tháng 10 – 11 sẽ gieo để trồng lấy quả, còn  trồng lấy ngọn làm rau sẽ được gieo vào khoảng tháng 2 – 3.

Bộ phận sử dụng

Hạt được phơi hay sấy khô.

Thường chiều hôm trước ngày uống thuốc, thụt hoặc uống thuốc tẩy muối nhẹ.

Có thể dùng hạt Bí ngô theo một trong hai cách sau đây:

• Hạt Bí ngô đem bóc hết cả vỏ cứng, để nguyên màng xanh ở phía bên trong. Người lớn dùng khoảng 100g hạt Bí ngô bóc vỏ, đem giã thật nhỏ trong cối, trộn thêm vào 50 - 100g mật hay đường vào cối, trộn đều. Người bệnh ăn vào lúc bụng đói trong vòng 1 giờ sau đó nằm nghỉ. Khoảng 3 giờ dùng thuốc tẩy muối, đi ngoài nhúng cả mông vào trong chậu nước ấm. Liều lượng cho trẻ em như sau: 3 - 4 tuổi ăn 30g, 5 - 7 tuổi ăn 50g, 7 - 10 tuổi ăn 75g.

• Hạt Bí ngô lúc này để nguyên cả vỏ cứng, đem giã hoặc xay nhỏ, thêm vào hai phần thể tích nước và đun cách thủy với lửa nhỏ trong vòng 2 giờ, lọc qua gạc, bỏ cặn và  lớp dầu ở trên mặt. Để dễ uống hơn thì có thể thêm đường uống vào lúc đói trong vòng 20 - 30 phút. Sau hai giờ kể từ khi uống hết, dùng một liều thuốc tẩy muối. Liều lượng như sau: Người lớn uống 300g hạt để cả vỏ, trẻ con dưới 5 tuổi 50 - 70g, 5 - 7 tuổi 100g, 7 - 10 tuổi 150g.

Có khi người ta chế hạt Bí ngô thành bột đã loại chất béo đi rồi. Dùng uống với liều 60 - 80g (người lớn), 30 - 40g cho trẻ con. Thêm vào bột một ít nước, trộn đều uống hết trong vòng 15 - 20 phút rồi theo cách như trên.