Hương bài

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Hương lâu, Huệ rừng, Cây bả chuột, Lâm nữ, Rẻ quạt, Cát cánh lan, Xương quạt.

Tên khoa học: Dianella ensifolia (L.) DC., thuộc họ Hương lâu – Phormiaceae.

Tên đồng nghĩa: Vetiveria zizanioides (L.) Nash. Họ: Poaceae (Lúa).

Đặc điểm tự nhiên

Cây thảo sống lâu năm, thân rễ dày, dài, nằm ngang, có mùi thơm. Thân cao 1,5m - 2m hay hơn, mọc thẳng đứng, dài 40 - 90 cm, rộng 4 - 10 mm nhẵn, mép nháp.

Cụm hoa là chùy tận cùng, gồm nhiều xim ngắn mang nhiều hoa mọc gần nhau; cuống hoa có thể dài tối 1cm, cuống chung lớn, phân nhánh nhiều, bông nhỏ không cuống lưỡng tính, dẹt, bông nhỏ có cuống là bông đực, quả hơi dẹt. Hoa màu trắng, vàng hay tim tím; bao hoa có 6 mảnh; nhị 6; bầu 3 ô.

Lá hẹp hình dải dài tới 0,7m, rộng độ 3cm, không có cuống; cái thì mọc từ rễ, có cái mọc trên thân xếp hai dãy; các lá trên có dạng lá bắc và có kích thước nhỏ hơn.

Quả nang màu lam hay màu tím sẫm, hình cầu, nhẵn, to cỡ 1cm; mỗi ô của quả chín chứa 1 – 3 hạt tròn.

Phân bố, thu hái, chế biến

Cây Hương bài mọc hoang dại trên các đồi hoang khô nơi nhiều nắng trơ đất đá, xen lẫn cây bụi thấp. Cây được trồng để khai thác tại nhiều nước như Ấn Độ, Indonexia.

Tại Việt Nam chỉ mới thấy trồng từ lâu đời ở Tiền Hải, Tỉnh Thái Bình và cũng được trồng ở một số nơi (Nghệ An, Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Vĩnh Phúc, Hà Nội, Ninh Bình, Quảng Bình, Thừa Thiên - Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Kon Tum, Gia Lai, Đăk Lăk, Lâm Đồng, Khánh Hòa, Ninh Thuận…) để lấy rễ làm hương liệu. Cây Hương bài còn phân bố ở Ấn Độ, Trung Quốc, Lào, Campuchia,… đến Australia, châu Phi.

Cây mọc dưới tán rừng, ven rừng, sườn đồi, trảng cỏ vùng núi. Cây được trồng vào tháng 2, thu hái vào tháng 12 và rải rác trong năm, nhưng chủ yếu vào tháng 12. Mỗi hecta thu được khoảng 20 - 30 tấn rễ/năm. Tại Thái Bình đất trồng là những vùng đất cát hay không trồng cây gì khác được. Loại đất này chiếm hàng nghìn hecta dọc bờ biển nước ta.

Trước đây, nhân dân ta mới chỉ thu hái rễ cây Hương bài, cuộn thành từng bó nhỏ, 5 - 6 gói nhỏ buộc lại thành gói lớn hơn, mỗi gói nặng chừng 30g, đem về bán tại các chợ để nấu nước gội đầu cho thơm và để làm hương thơm.

Gần đây, người dân đã dùng Hương bài làm nguyên liệu cất tinh dầu Hương bài.

Cây Hương bài ra hoa vào tháng 1 – 5, có quả tháng 4 – 8.

Cây Hương bài là loài thực vật thân cỏ sống dai, rễ mọc nằm ngang.

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng của cây Hương bài là thân rễ và toàn cây – Rhizoma et Herba Dianellae. Người ta thường đào lấy thân rễ và rễ vào cuối mùa thu, rửa sạch, phơi khô.

Hương bài được dùng chủ yếu ở dạng giã/tán bột đắp ngoài. Do thảo dược chứa độc tính mạnh nên tuyệt đối không sử dụng ở dạng sắc uống.

Cách làm hương (nhang) từ cây Hương bài

Chuẩn bị: Rễ Hương bài khô 1kg, gỗ trầm hương 1kg, bã mía khô 5kg, vỏ cây bưởi khô 1kg, đại hồi 300g, cây bạch đàn (vỏ và lá) 300g và quế chi 300g.

Thực hiện: Đem các nguyên liệu phơi cho khô sau đó tán thành bột mịn. Đem bột hòa với bột keo và nước rồi cuộn vào chân nhang làm bằng tre nứa. Phơi khô rồi dùng thắp như bình thường.