Hương phụ (Thân rễ)

Tên gọi, danh pháp

Tên tiếng Việt: Cây Cỏ cú; củ gấu.

Tên khoa học: Cyperus rotundus L.

Họ: Cyperaceae (Cói).

Đặc điểm tự nhiên

Hương phụ, loại cỏ sống lâu năm, cao 20 cm đến 60cm, thân rễ phát triển thành củ, củ lớn hay nhỏ tùy theo phát triển ở vùng đất rắn hay đất xốp, ở vùng đất ven biển củ to và dài còn được gọi là hải phụ dương (Hương phụ vùng biển).

Lá Hương phụ nhỏ và hẹp,  có gân nổi lên ở giữa lưng, lá cứng và bóng, phần dưới lá ôm lấy thân.

Khoảng tháng 6, có từ 3 đến 8 chùm hoa hình tán, màu nâu xám ở ngọn cây, hoa lưỡng tính, 3 nhị dài khoảng 2 mm, nhụy Hương phụ có đầu núm chia làm 2 nhánh. Quả ba cạnh, có màu xám.

Hương phụ

Phân bố, thu hái, chế biến

Hương phụ mọc hoang khắp các bờ ruộng, ven đường. Ở vùng ven biển, đất cát tơi xốp, củ phát triển lớn hơn nên dễ đào hơn. Đối với người nông dân, đây là một loại cỏ dại rất khó diệt, chỉ cần một đoạn thân rễ nhỏ là đủ mọc và phát triển mạnh. Hương phụ còn mọc ở các nước Châu Á khác như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Indonesia.

Hương phụ hiện tại chỉ thu hoạch dựa vào các nguồn tự nhiên hoang dã; không nuôi trồng. Có thể kết hợp làm cỏ trong vườn, trong đồng ruộng để thu hoạch Hương phụ hoặc thu hoạch riêng mình nó. Thường hay thu hoạch củ Hương phụ vào mùa xuân nhưng nếu thu hoạch củ vào mùa thu thì củ sẽ chắc và tốt hơn.

Sau khi đào cả cây về, đem phơi khô, chất thành đống, rồi đốt. Cả lá và rễ cháy hết, phần củ còn lại đem rửa sạch, phơi hoặc sấy khô.

Khi dùng có thể dùng sống (tức là củ đã chế biến như trên, dùng ngay), sắc hoặc tán thành bột rồi ngâm rượu hoặc đem chế biến rồi dùng. Các lương y thường xử lý nó theo những cách phức tạp trước khi sử dụng. Kinh nghiệm cho thấy rằng không cần phải xử lý thêm mà dùng vẫn rất tốt.

Bộ phận sử dụng

Thân rễ của cây hay còn gọi là củ Hương phụ.

Cân 1 kg Hương phụ, chia làm 4 phần: Một phần 250 g ngâm với 200ml giấm (độ axit axetic: 5 %), một phần ngâm với rượu 40%, một phần ngâm với nước tiểu trẻ em (nước tiểu của trẻ khỏe mạnh, bỏ phần đầu và phần cuối của nước tiểu, lấy phần giữa), một phần ngâm nước muối 15%. Thời gian ngầm tùy theo mùa: Mùa hè là 1 ngày 1 đêm, mùa thu là 3 ngày 3 đêm còn với mùa đông là 7 ngày 7 đêm.

Cuối cùng, lấy ra sao lên hoặc phơi khô rồi trộn đều 4 phần lại với nhau. Theo lý luận đông y,  giấm có vị chua đưa thuốc vào gan,  muối với vị mặn đưa thuốc vào thận, rượu bốc lên đẩy thuốc  lên trên, nước tiểu trẻ có tác dụng bổ.

Thay vì chia làm 4 phần, có người dùng giấm và rượu mỗi thứ 160g, muối 20g, nước tiểu của trẻ  khỏe mạnh đủ ngập Hương phụ, cho 600g Hương phụ vào, ngâm trong thời gian đã nói bên trên, sau cùng sấy hay phơi khô mà dùng.

Thất chế làm như trên, nhưng thêm 3 lần tẩm nữa đó là: Tẩm nước gừng, tẩm cam thảo và nước vo gạo, nghĩa là dùng 7 thứ để tẩm.

Thực tế còn nhiều cách xử lý phức tạp và thay đổi tùy theo sáng kiến của các thầy thuốc.

Có kinh nghiệm sử dụng là không chế biến gì cả. Kết quả vẫn rất tốt.