Khổ sâm (Lá và Cành)

Tên gọi, danh pháp

Khổ sâm (Croton tonkinensis Gagnep) là một loài thực vật có hoa thuộc họ Euphorbiaceae (Thầu dầu).

Dược liệu từ cành và lá Khổ sâm có tên khoa học là Folium Crotonis tonkinensis.

Cây Khổ sâm - Croton tonkinensis Gagnep

Đặc điểm tự nhiên

Cây Khổ sâm

Cây nhỏ, cao 1 - 2m. Cành non mảnh. Lá mọc so le hoặc gần như mọc đối, có khi tụ họp nhiều là kiểu mọc vòng, hình mũi mác, gốc hới từ, đầu thuôn nhọn, dài 5 - 9cm, rộng 1 - 3cm, hai mặt có lông hình khiên, óng ánh như lá nhót, dày hơn ở mặt dưới, 3 gân chính toả từ gốc lá cùng với 2 tuyến dạng răng nhỏ, cuống lá cũng có lông hình khiên.

Cụm hoa mọc ở kẽ lá và đầu cành, dài 2 - 7cm gồm cả hoa đực và hoa cái hoặc cụm hoa đực và cái riêng; lá bắc hình vảy rất nhỏ; hoa đực có cuống ánh bạc, 5 lá đài hình đầu dục, 5 cánh hoa thuôn hình dải, có lông mịn ở mép; nhị 12, chỉ nhị có lông tơ ở phần dưới; hoa cái có 5 lá đài hình bầu dục - mũi mác, bầu hình cầu thuôn dần ở đỉnh. Quả nang gần hình cầu, khi khô nứt thành 3 mảnh, trên đỉnh mỗi mảnh có một bưới nhỏ, màu hung đỏ, có lông ánh bạc; hạt hình trứng, có mỏ, màu nâu hung.

Mùa hoa quả: Tháng 5 - 8.

Lá cây Khổ sâm

Dược liệu Khổ sâm:

Dược liệu là lá nguyên hay đã gãy vụn thành những mẩu dài khoảng 1 - 3cm, trộn lẫn với một số đoạn cành hay ngọn non có thể mang hoa, quả. Mặt trên của mảnh lá có màu lục xám, lấm tấm rất nhiều đốm trắng còn mặt dưới màu trắng bạc.

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố

Croton L. là một chi lớn phân bố phổ biến khắp các vùng nhiệt đới trên thế giới với khoảng 800 loài.

Ở Việt Nam chỉ có 3 loài trong chi này và Khổ sâm chủ yếu là được trồng, đôi khi mọc tự nhiên trên ngọn đồi cây bụi ở các vùng phía bắc.

Thu hoạch và chế biến

Thu hoạch lá và ngọn non quanh năm (chủ yếu khi cây ra hoa), rửa sạch, cắt thành từng đoạn dài khoảng 1 - 3 cm, phơi hoặc sấy nhẹ đến khô. Khi dùng sao vàng.

Bảo quản

Bảo quản dược liệu đã phơi hoặc sấy khô trong túi khí ở nơi khô thoáng, tránh ẩm mốc và mối mọt.

Bộ phận sử dụng

Lá và cành Khổ sâm.

Liều dùng Khổ sâm: 12 - 24g/ngày, đôi khi có thể dùng tới 40g dưới dạng thuốc sắc.