Khôi (Lá)

Tên gọi, danh pháp

Khôi hay còn gọi được gọi là Khôi tía, Chẩu mã thái, cây Độc lược, Đơn tướng quân, có tên khoa học Ardisia sylvestris Pitard, thuộc họ Đơn nem Myrsinaceae.

Đặc điểm tự nhiên

Cây Khôi là một loại cây nhỏ, cao khoảng 1,5 – 2m, thân mọc thẳng đứng, rỗng xốp, ít phân nhánh hay không phân nhánh.

Lá mọc tập trung ở đầu ngọn hay các nhánh bên, kiểu mọc so le, phiến lá nguyên, mép có răng cưa nhỏ và mịn, thon ngược dài khoảng 25 - 40cm, rộng 6 -10cm, mặt trên màu xanh mịn, mặt dưới màu tím, cả 2 mặt đều có lông mịn như nhung; gân nổi hình mạng lưới, có loại 2 mặt đều là màu xanh.

Hoa mọc thành chùm, dài khoảng 10 - 15cm, hoa rất nhỏ, đường kính chỉ khoảng 2 - 3mm, màu trắng pha hồng tím, gồm 5 lá đài và 5 cánh hoa.

Quả mọng, khi chín màu đỏ.

Mùa hoa: Tháng 5 - 7, mùa quả: Tháng 7 - 9.

Có nhiều cây Khôi khác nhau, có cây như mô tả ở trên, có cây hai mặt lá đều xanh. Kinh nghiệm thường chỉ dùng loại có lá mặt trên xanh như nhung, mặt dưới màu tím.

Phân bố, thu hái, chế biến

Cây Khôi thường mọc hoang tại những khu rừng rậm miền thượng du, vùng núi ở độ cao 400 - 1000m, ở các tỉnh như Hà Tây (Ba Vì), Thanh Hóa (Thạch Thành - Ngọc Lặc - Lang Chánh), Nghệ An (Phủ Quỳ) và Ninh Bình (Nho Quan).

Thường lá và ngọn được thu hoạch vào mùa hạ, sau đó đem phơi nắng cho tái rồi phơi và ủ trong râm.

Hiện nay, cây Khôi được nhân dân các vùng núi phía bắc như Hà Giang, Tuyên Quang, Vĩnh Phúc…. trồng nhiều do vừa mang lại lợi ích kinh tế vừa mang hiệu quả chữa bệnh.

Cây Khôi

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng của Khôi là lá, rễ - Folium et Radix Ardisiae Silvestris.

Trong dân gian, người ta dùng lá Khôi như 1 vị thuốc chữa đau dạ dày hiệu quả.

Việc sử dụng này xuất phát từ kinh nghiệm của Phân hội đông y Thanh Hóa dựa theo kinh nghiệm trước đó của một vùng dân tộc dùng lá cây này chữa đau bụng, dùng phối hợp với những vị dược liệu khác bao gồm Bồ công anh (Lactuca indica) và Khổ sâm (Croton tonkinensis).

Kết quả hiện chưa nhất quán, có người nói khỏi nhưng cũng có những người uống vào lại thấy mệt mỏi, đầy bụng khó chịu. Vậy nên rất cần thêm nhiều nghiên cứu cụ thể hơn nữa mới có kết luận chắc chắn về tác dụng này.

Liều dùng hàng ngày: Khoảng 40 - 80g sắc uống phối hợp với các vị thuốc khác.