Lưỡi Bò

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Cây Lưỡi bò.

Tên khác: Dương đề, thổ đại hoàng, cây chút chít.

Tên khoa học: Rumex wallichii Hook, thuộc họ Rau răm – Polygonaceae.

Cây Lưỡi bò

Đặc điểm tự nhiên

Lưỡi bò là cây thân thảo sống lâu năm, cao đến 30 – 50cm, rễ mập khỏe, dài, màu nâu. Thân mọc đứng, có khía dọc, thường phân nhánh ngay phần gốc. Lá mọc so le, những lá ở gốc có kích thước lớn hơn những lá ở phía trên, phiến lá hình mũi mác, gốc thuôn, đầu nhọn, mép nguyên lượn sóng, bẹ chìa mỏng và trong mờ.

Cụm hoa mọc ở ngọn thân hoặc kẽ lá thành chùm mang lá nhỏ suốt chiều dài của chùm; hoa màu vàng lục xếp thành những vòng sát nhau, nhất là ở ngọn. Bao hoa có 6 mảnh xếp thành hai vòng, những mảnh ở vòng ngoài rụng sớm, 3 mảnh ở vòng trong tồn tại với quả có 1 – 2 răng dài ở mỗi bên mép; 6 nhị đính ở gốc của bao hoa; bầu thượng, hình 3 góc. Quả nhỏ, bao bọc bởi hoa tồn tại.

Hoa của cây Lưỡi bò

Phân bố, thu hái, chế biến

Cây mọc ở nơi đất ẩm ướt trên đồi núi, ven rừng, có khi gặp trên đất cát mới lấp ở các vườn, bãi sông. Ra hoa tháng 4 - 7, mùa quả vào tháng 6 - 10.

Ở Việt Nam, có thể bắt gặp cây này ở khắp các vùng đồng bằng đến trung du và miền núi, nhất là ở các tỉnh Hà Nội, Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình, Lâm Đồng. Lên đến vùng núi cao lạnh từ khoảng 1500m trở lên thì hiếm gặp hơn. Cây còn phân bố ở Mông Cổ, Triều Tiên, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Lào, Indonesia, một số khu vực ở châu Âu, Bắc Phi và châu Mỹ.

Cây có thể nhân giống bằng hạt. Trong tự nhiên, hạt chín rơi xuống đất, đến mùa xuân thì hạt nảy mầm. Có thể lấy cây con mọc tự nhiên đem trồng hoặc gieo hạt vào tháng 2 - 3. Cây không kén đất, nhưng phải cung cấp đủ ẩm và không để úng ngập. Đất sau khi làm nhỏ, thường lên thành luống cao 10 - 15cm, rộng 1 - 1,2m. Cây con trồng với khoảng cách 20 x 20cm, hoặc 20 x 30cm. Cũng có thể đánh rạch gieo hạt, sau khi cây con mọc thì tỉa định cây với khoảng cách như trên. Cây sống khỏe, ít sâu bệnh. Thỉnh thoảng nên tưới thêm nước phân chuồng cho cây.

Có thể thu hái rễ và lá quanh năm; rễ bỏ rễ con, rửa sạch, thái thành lát dày khoảng 0,5 - 1cm, phơi hay sấy khô.

Bộ phận sử dụng

Rễ già của cây Lưỡi bò trên 2 tuổi (gọi là vị thuốc Thổ đại hoàng). Lá cây Lưỡi bò cũng được sử dụng.

Rễ cây Lưỡi bò

Liều dùng thông thường để nhuận tràng là 1 – 3g, để có tác dụng tẩy xổ là 4 – 6g dưới dạng thuốc sắc, thuốc pha hay thuốc bột. Dùng ngoài không kể liều lượng.