Mạch Ba Góc

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Mạch ba góc.

Tên khác: Tam giác mạch, Kiều mạch, Lúa mạch đen.

Tên khoa học: Fagopyrum esculentum Moench. (thuộc họ rau răm Polygonaceae).

Đặc điểm tự nhiên

Mạch ba góc là một loại cây thảo, có nhiều cành và có chiều cao từ 4 đến 1.7 mét, trung bình khoảng 0.7 mét. Thân của cây có hình dạng trụ, có màu xanh hoặc đỏ.

Lá của mạch ba góc có dạng nguyên đơn, mọc cách nhau, mép lá có hình dạng nguyên, và có bẹ chìa. Lá ở phía dưới cây có hình dạng tim, đầu lá hơi nhọn, và có cuống. Lá ở phía trên có hình dạng mũi tên, và không có cuống. Gân lá có hình dạng như chân vịt. Hoa của cây mọc thành chùm ở ngọn và nách lá.

Hoa của mạch ba góc có tính chất lưỡng tính, chỉ có một vòng bao hoa, có thể có màu trắng, đỏ hoặc trắng hồng. Bao hoa có 5 lá bảo vệ quả. Hoa có 8 nhị, và nhị có 3 vòi riêng biệt. Quả của cây có 3 góc và bao gồm 2 lớp vỏ, lớp vỏ bên ngoài có màu xám đen khi trưởng thành, lớp vỏ hạt bên trong có màu trắng vàng và bao phủ bởi bao hoa. Hạt có một lớp nhựa bột mịn, phôi thẳng, và có hình dạng gợn sóng.

Cây mạch ba góc

Phân bố, thu hái, chế biến

Cây mạch ba góc được trồng ở nhiều tỉnh thuộc miền Bắc của Việt Nam như Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên và Bắc Cạn. Ngoài ra, loại cây này cũng được trồng ở nhiều quốc gia khác trên thế giới, bao gồm châu Âu và châu Á như Trung Quốc và Nhật Bản.

Mạch ba góc thường được trồng để thu hoạch hạt và sử dụng bột từ hạt để thay thế ngô trong chế biến thức ăn cho con người và động vật. Tuy nhiên, ăn mạch ba góc trực tiếp mà không kết hợp với ngô và gạo có thể gây mệt mỏi cho con người. Do đó, thường thì mạch ba góc được trộn thêm với ngô và gạo để tăng giá trị dinh dưỡng.

Cây mạch ba góc cũng có hai loại chính: Loại đắng và loại ngọt. Loại đắng có năng suất thu hoạch cao hơn, nhưng trước khi sử dụng, cần phải luộc kỹ và bỏ nước đầu, nếu không, nó sẽ có vị đắng khó chịu và không thể ăn được. Loại thứ hai gọi là mạch ngọt, năng suất thấp hơn nhưng không có vị đắng nhiều, có thể ăn trực tiếp mà không cần qua giai đoạn luộc và bỏ nước. Tuy nhiên, việc gọi là "ngọt" chỉ là so sánh tương đối với mạch ba góc đắng đã nêu trên.

Cây mạch ba góc có thể được trồng trong hai mùa: Mùa xuân hạ và mùa thu đông. Trồng vào mùa xuân hạ, từ tháng 1 - 2 và thu hoạch từ tháng 4 - 5. Trồng vào mùa thu đông, từ tháng 8 - 9 và thu hoạch từ tháng 11 - 12. Thời gian trung bình từ khi trồng đến khi thu hoạch là 2 - 3 tháng. Có thể trồng mạch ba góc để thu hoạch quả và sau đó sử dụng cây để chiết rutin. Hoặc có thể trồng mạch ba góc để thu hoạch lá và hoa và sử dụng chúng để chiết rutin mà không thu hoạch quả.

Hạt mạch ba góc hay còn gọi là kiều mạch

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng được của cây mạch ba góc bao gồm cây, lá, hoa và quả. Người ta có thể trồng mạch ba góc và thu hoạch quả, sau đó lấy cây để chiết rutin, hoặc có thể chiết rutin từ lá và hoa của cây mạch ba góc.

Hiện nay, ở một số vùng trong nước ta, người dân mới chỉ bắt đầu trồng cây mạch ba góc với mục đích sử dụng làm thức ăn cho gia súc và con người. Một số nơi thậm chí sử dụng lá mạch ba góc để nấu canh, mang lại lợi ích cho sức khỏe, đặc biệt là cho mắt và tai. Hiện nay, ta đang tiến hành nghiên cứu về việc sử dụng mạch ba góc như một nguyên liệu chính để chế tạo rutin. Đáng chú ý là ở các nước châu Âu và một số nước khác, mạch ba góc được sử dụng duy nhất để làm nguyên liệu chế tạo rutin.

Liều dùng mạch ba góc tuỳ thuộc vào chỉ định, ở dạng uống bột có thể dùng từ 10 đến 15g mỗi lần. Dùng ngoài da như làm sữa rửa mặt thì không cố định liều.

Mạch ba góc có thể được dùng ngoài da như dạng bột rửa mặt