Ngô thù du (Quả)
Tổng quan & Dược lý
Tên gọi, danh pháp
Tên Tiếng Việt: Ngô thù du (Quả).
Tên gọi khác: Ngô thù; thù du; ngô vu.
Tên khoa học: Evodia rutaecarpa (Juss) Benth, họ: Rutaceae.
Đặc điểm tự nhiên
Thù du là cây nhỏ, có độ cao khoảng 2,5 đến 5m. Cành cây có màu nâu hoặc tím nâu, trên bề mặt chứa nhiều bì khổng. Khi còn non cành có lông dài và mềm mịn, khi già lông này sẽ rụng đi. Lá thù du là lá kép lông chim, rìa lẻ, mọc đối nhau, cả cuống và lá dài khoảng 15 đến 35cm. Mỗi lá chứa 2 đến 5 đôi lá chét với cuống lá ngắn. Mỗi lá chét dài 5 đến 15cm và rộng 2,5 đến 5cm, đầu lá chét nhọn dài với mép nguyên, 2 mặt lá và cuống lá đều mang lông màu nâu mền mịn (mặt dưới nhiều hơn mặt trên), khi soi lên ánh sáng sẽ thấy có các đốm tinh dầu.
Hoa ngô thù du là hoa đơn tính, hoa đực và cái khác gốc, hoa cái lớn hơn hoa đực. Hoa màu vàng trắng, phần lớn các hoa nhỏ tụ lại thành tán hoặc thành chùm. Cuống hoa thô và to, bề mặt cuống có nhiều lông màu nâu mềm, mịn.
Ngô thù du là quả của cây thù du, được thu hoạch lúc gần chín và được phơi/sấy khô. Quả có hình cầu dẹt với đường kính 6mm và chiều dài 3mm. Quả chưa chín có màu xanh, khi chín màu đỏ tím, trên quả có những đốm tinh dầu như ở lá. Quả thường gồm 5 lá noãn, mỗi ô quả có dạng hình trứng với đường kính cỡ 4 mm, dài 5 - 6mm, màu đen bóng.
Ngô thù du ra hoa vào tháng 6 đến 8 và kết quả vào tháng 9 đến 10.
Hình ảnh hoa và lá cây ngô thù du
Phân bố, thu hái, chế biến
Ngô thù du phân bố nhiều ở Trung Quốc, tại Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam...
Trước đây chưa thấy ngô thù du ở Việt Nam. Đến năm 1963, cửa hàng dược phẩm Phó Bảng (Hà Giang) đã phát hiện người dân ở đây dùng nó để trị nóng sốt, đau bụng và gọi là xà lạp hoặc ngô thù. Ngày nay, có thể tìm thấy ngô thù du tại các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn…
Quả ngô thù du được thu hái vào tháng 9 - 10, khi quả còn màu xanh hay hơi vàng xanh, chưa tách ra. Sau đó quả được phơi nắng hoặc sấy tới khi khô.
Bộ phận sử dụng
Quả ngô thù du gần chín, phơi hoặc sấy khô.
Chỉ định hoạt chất Ngô thù du (Quả)
Trị nôn nghịch, nuốt chua, đầu đau do quyết âm bệnh, tạng hàn, nôn mửa, ti6eu chảy, bụng trướng đau, cước khí, sán khí, miệng lở loét, răng đau, thấp chẩn, thủy đậu.
Liều lượng & Cách dùng
Mỗi ngày uống 1 - 3g bột ngô thù du hoặc 4 - 6g dưới dạng thuốc sắc, chia làm 3 - 4 lần/ngày.
Chống chỉ định
Âm hư, có triệu chứng nhiệt: không dùng (Trung Dược Học).
Thận trọng khi sử dụng
Vì ngô thù du là dược liệu có độc nhẹ nên chỉ dùng dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc Đông y có chuyên môn.
Không dùng ngô thù du cho bệnh nhân bị âm hư, hỏa vượng.
