Ngũ gia bì hương (Vỏ Rễ, vỏ thân)

Tên gọi, danh pháp của ngũ gia bì

Ngũ gia bì hương hay Tế trụ ngũ gia bì, có tên khoa học Acanthopanax gracilistylus W.W. Smith. Đây là một loài thực vật trong họ Araliaceae (Nhân sâm).

Đặc điểm tự nhiên của ngũ gia bì

Cây bụi, độ cao vài mét, mọc dựa. Vỏ thân và vỏ cành màu xám nhạt và có gai thưa.

Lá kép chân vịt, tụ tập từng 2-3 cái hoặc mọc so le, gồm 5 lá chét hình thuôn hoặc trứng đảo, độ dài 2 – 6 cm, chiều rộng 1 – 3 cm, lá chét ở giữa to, những lá chét ở bên nhỏ dần về phía cuống, mép có răng cưa và lông cóng, hai mặt nhẵn, sẫm bóng ở mặt trên; cuống lá có độ dài 2 – 6 cm và nhẵn.

Cụm hoa thường mọc đơn độc ở kẽ lá tạo thành tán, cuống tán dài 2 – 3,5 cm, hoa nhỏ màu vàng lục.

Quả hình cầu dẹt, khi chín có màu đen và chứa 2 hạt. Toàn cây có tinh dầu rất thơm.

Mùa hoa vào tháng 9 - 10, mùa quả vào tháng 11 - 2.

Dược liệu Ngũ gia bì hương

Phân bố, thu hái, chế biến

Ngũ gia bì hương được phát hiện lần đầu tiên tại Phó Bảng, tỉnh Hà Giang năm 1969 do các nhà thực vật học Việt Nam và Liên Xô (trong đó có Viện Dược liệu). Đến năm 1973, thêm một số điểm phân bố mới được phát hiện ở huyện Đồng Văn và Mèo Vạc – Hà Giang (Nguyễn Tập, Lưu Minh Xư, Bùi Xuân Chương, 1973).

Kết quả của các đợt điều tra (1998 – 2000) của Viện Dược liệu đã xác định 2 điểm phân bố cũ ở khu vực Đồng Văn – Hà Giang đã bị mất, nhưng lại bổ sung 2 điểm mới là: Bắc Hà (thuộc Lào Cai) và Sapa và một điểm nữa ở xã Quyết Tiến, huyện Quản Bạ – Hà Giang. Như vậy, xét về nguồn gốc, cây Ngũ gia bì hương ở Việt Nam có thể do người dân ở vùng biên giới lấy từ Trung Quốc sang.

Hiện nay, ở Mèo Vạc (Hà Giang) và Đồng Văn, đã quan sát thấy cây trong trạng thái hoang dại hoá, mọc gần nơi ở và bờ mương rẫy. Các điểm phân bố mới phát hiện đều do được trồng ở bờ rào vườn. Trên thế giới, Ngũ gia bì hương chỉ có ở Trung Quốc.

Ngũ gia bì hương là loại cây thuốc hiếm và quý ở Việt Nam, đã được đưa vào Sách Đỏ quốc gia từ năm 1996. Hiện nay, Viện Dược liệu nghiên cứu bảo tồn và phát triển trồng cây này.

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng được của Ngũ gia bì hương là vỏ rễ, vỏ thân.

Vỏ rễ và vỏ thân là 2 bộ phận sử dụng của Ngũ gia bì hương

Trong y học cổ truyền, Ngũ gia bì hương được dùng chữa phong hàn thấp tý, thể lực yếu, đau lưng, dương úy, cước khí thủy thũng, trẻ em chậm biết đi.

Liều dùng: 3 – 9 g sắc nước uống hoặc dưới dạng hoàn tán, rượu thuốc. Thường dùng phối hợp với các loại thuốc khác.