Nhũ hương (Gôm nhựa)

Tên gọi, danh pháp

Nhũ hương có tên khoa học Boswellia carterii Birds, là một loài thực vật trong họ Trám (Burseraceae). Tên gọi nhũ hương hàm ý mô tả nhựa cây nhỏ thành từng giọt như nhũ và có hương thơm đặc trưng. Các tên gọi khác: Hắc lục hương, Địa nhũ hương, Thiên trạch hương.

Nhũ hương là loại dược liệu quí giá có lịch sử lâu đời

Đặc điểm tự nhiên

Nhũ hương là loài cây có kích thước vừa phải, thân cây có nhiều cành to, vỏ cây trơn láng, màu nâu sáng, cây càng lớn càng có nhiều vảy nhỏ hơi bong tróc. Chiều cao của cây khoảng 4 - 5 mét, có khi lên đến 6 mét.

Lá cây thuộc dạng lá kép, trông giống lông vũ, mọc ở đầu cành, lá dài tầm 20 – 40 centimet. Lá chét không có cuống lá, có chiều dài cỡ 20 centimet, hình mũi mác, mép lá có răng cưa và được phủ bởi lông tơ màu trắng.

Hoa nhũ hương mọc thành cụm, dài khoảng 15 centimet, hoa nhỏ, màu trắng và hơi thưa. Một hoa bao gồm 5 cánh, nụ hoa hình bầu dục, đài hoa ngắn bằng phân nửa cánh hoa. Đài hoa có 5 mấu nhỏ hình tam giác. Nhụy đực, hơi xẻ ba.

Quả hạch dạng trứng ngược, đầu tù. Vỏ quả chắc, mỗi ngăn có 1 hạt.

Cây nhũ hương Boswellia carterii Birds cho chất lượng nhựa thơm tốt nhất

Phân bố, thu hái, chế biến

Cây nhũ hương mọc được ở nhiều nơi trên thế giới từ ven biển Địa Trung Hải đến Ấn Độ, Trung Đông, Trung Quốc.

Mùa xuân, hè là lúc thu hoạch nhựa cây lí tưởng nhất. Cách thu lấy nhựa là rạch thân cây theo chiều dọc từ dưới lên, nhựa cây nhiều hơn khi vết rạch sâu hơn. Lúc rạch không được để nhựa cây rơi xuống đất, không để tạp chất nhiễm vào. Trung bình một cây sẽ cho khoảng ba đến bốn kí nhựa.

Bào chế nhựa nhũ hương đúng cách sẽ phát huy tối đa dược tính của dược liệu:

• Cách 1: Sử dụng 40g nhũ hương sạch, đã loại bỏ tạp chất tán thành bột cùng với 1g Đăng tâm thảo.

• Cách 2: Đem nhũ hương sao lửa nhỏ cho hơi chảy, có màu vàng thì lấy ra khỏi chảo để nguội.

• Cách 3: Sao 1 kí nhũ hương trên lửa nhỏ cho bề mặt  chảy, dùng 0,6 lít dấm phun và sao tiếp cho đến khi bề mặt hạt nhũ hương trong và sáng hơn, lấy ra khỏi chảo và để nguội.

Bảo quản nhũ hương trong bao bì kín, để nơi khô ráo nhằm tránh làm mất hương thơm.

Bộ phận sử dụng

Nhựa cây khô dạng hạt, hình bầu dục hoặc hình tròn không đều, kích thước mỗi hạt nhỏ nhất khoảng 0,5 milimet, hạt to nhất khoảng 3 milimet, các hạt có thể dính với nhau thành cục. Tùy theo giống cây, thổ nhưỡng mà màu sắc và độ trong của hạt nhũ hương có khi màu lục nhạt, màu lam hay đỏ nâu, bề mặt hạt có  lớp bụi trắng, dù lau sạch lớp này hạt vẫn không bóng. Bên trong hạt dạng sáp cứng, giòn, không bóng, nếu làm vỡ hạt sẽ quan sát được một số mặt gãy óng ánh như pha lê. Mùi thơm nhẹ nhàng nhưng rất đặc biệt, vị nhẫn và đắng. Nếu ngậm và nhai hạt thì ban đầu hạt vỡ ra, sau đó mềm và dính như khối keo, hơi cay, thơm dịu.

Các màu sắc phổ biến của nhũ hương.

Nhũ hương có thể dùng dưới dạng tán bột làm hoàn, thuốc sắc, dùng thoa ngoài da, …và tùy mục đích sử dụng có thể phối hợp với các dược liệu khác trong nhiều thang thuốc. Điều chế nước hoa, tinh dầu trong công nghiệp mỹ phẩm.

Liều dùng:

• Dùng trong các bài thuốc trị bệnh: 3 - 10g/ngày.
• Dùng ngoài: Bôi da, lượng không cố định.