Phù tiểu mạch

Tên gọi, danh pháp

Tên tiếng Việt: Phù tiểu mạch.

Tên khác: Tiểu mạch; lúa mì.

Tên khoa học:  <!--td {border: 1px solid #ccc;}br {mso-data-placement:same-cell;}--> Triticum aestivum L.

Đặc điểm tự nhiên

Cây sống hằng năm, rễ chùm hình sợi. Thân cao khoảng 0,8 – 1,5m, mọc thẳng đứng thành cụm thưa, nhẵn.

Lá hình dải rộng hay hình mũi mác dài, xếp thành hai dãy, gốc có bẹ nhẵn, lưỡi bẹ ngắn và đầu nhọn.

Cụm hoa là các bông mọc dày đặc, sẽ cong xuống khi chín. Bông nhỏ mọc đơn độc, hình bầu dục, dẹt, màu hồng hay trắng nhạt, nhẵn hoặc có lông, mang 3 – 5 hoa (thường là 4 hoa). Mày có mùi nhọn, không đều nhau và có hình bầu dục, nhị 3, bầu có lông ở đỉnh.

Quả hình thuôn hoặc bầu dục, có lông ở đỉnh.

Cây Phù tiểu mạch, còn được gọi là cây lúa mì

Phân bố, thu hái, chế biến

Phù tiểu mạch là loại cây lương thực đã được trồng từ thời cổ đại và mọc chủ yếu ở vùng ôn đới ấm. Phù tiểu mạch được trồng nhiều ở các quốc gia thuộc châu Âu, Liên bang Nga, Bắc Phi, Bắc Mỹ, Trung Cận Đông, Trung Á, Trung Quốc và được nhập nội vào Việt Nam từ những năm 1960. Cây được trồng ở Trùng Khánh – Cao Bằng, Hà Giang, Mộc Châu – Sơn La và Điện Biên. Tuy nhiên, do năng suất trồng hạn chế nên chỉ dừng ở phạm vi thử nghiệm tại những điểm trồng Phù tiểu mạch trên và hiện cũng không còn trồng nữa.

Phù tiểu mạch là cây ưa khí hậu ẩm mát, ưa sáng, nên trước đây chỉ thấy vào vụ xuân – hè ở nước ta. Vào đầu mùa xuân thì gieo hạt và thu hoạch vào mùa hè. Trong khi đó, trên thế giới, tuỳ theo loại giống và vùng lãnh thổ có thể khác biệt nhau về thời vụ gieo trồng Phù tiểu mạch. Toàn bộ vòng đời của Phù tiểu mạch chỉ kéo dài dưới 6 tháng.

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng của cây Phù tiểu mạch là hạt.

Hạt Phù tiểu mạch

Hạt Phù tiểu mạch đem rang lên rồi sắc uống để chữa tiêu chảy. Ăn bánh mì (làm từ Phù tiểu mạc) mà không ăn kèm thêm rau sẽ bị táo bón.

Theo kinh nghiệm của nhân dân Tunisi, dùng rạ Phù tiểu mạch sắc uống làm gẩy người, sút cân [Lê Trần Đức, 1997: 1085 – 1087].

Theo kinh nghiệm của nhân dân Ấn Độ, hạt Phù tiểu mạch có công dụng chữa tiêu chảy, tăng dục, bổ, làm cho béo, làm tăng sự ngon miệng và vị giác, tác dụng làm mát, nhuận tràng, có tác dụng trị đa tiết mật.

Ở Trung Quốc, hạt Phù tiểu mạch đem rang lên được coi là có tác dụng chữa chứng ra nhiều mồ hôi, đặc biệt trong bệnh lao phổi ở phụ nữ [Kiritkar K.R. et al., 1998: 2700 – 2701)

Trong y học dân gian Italia, dùng dầu ô – liu hầm với mầm Phù tiểu mạch, được dùng ngoài bằng cách xoa trên da đầu có tác dụng chữa chứng rụng tóc (De Feo V, 1992).