Sài hồ nam

Tên gọi, danh pháp

Tên tiếng Việt: Sài hồ nam.

Tên gọi khác: Lức cây, Nam sài hồ.

Tên khoa học: Pluchea pteropoda Hemsl.

Chi Pluchea, họ Asteraceae, bộ Asterales.

Sài hồ nam

Đặc điểm tự nhiên

Cây bụi cao khoảng 2 - 3 m, phân nhánh ở gốc, có nhiều cành, thân tròn màu xanh đậm hoặc ngả tía, trơn nhẵn. Thân non màu xanh có ít lông mịn. Lá đơn, mọc cách, mùi hơi hắc, phiến dày, cứng và giòn, hình bầu dục, đầu hơi nhọn, màu xanh non ở hai mặt, bìa lá có răng cưa, kích thước 4 x 3 cm, lá ở cành mang hoa có kích thước nhỏ hơn gần như không có lông. Gân lá hình lông chim, có 5 - 8 cặp gân phụ. Cuống lá rất ngắn hoặc gần như không có, hình trụ dẹt, màu xanh nhạt, có ít lông. Cụm hoa ngù ở ngọn cành mang nhiều hoa đầu; trục cụm hoa dài có tiết diện đa giác.

Lá bắc 4 - 5 dãy, có dạng hình bầu dục khum úp vào trong, có 2 vòng lá bắc, kích thước ở vòng trong dài và hẹp hơn vòng ngoài, mặt ngoài có nhiều lông trắng nhỏ. Đầu mang hoa hình ống có hai loại gồm: Hoa cái rất nhiều xếp trên 3 - 4 vòng ở ngoài, hoa lưỡng tính 4 - 6 hoa ở trong. Tràng hoa cái mảnh, dính nhau bên dưới thành một ống hẹp, trên chia làm 4 răng nhỏ hình tam giác. Bầu nhụy màu trắng xanh có hình trụ dài khoảng 1 mm, vòi nhụy màu trắng hồng, nhẵn, dạng sợi.

Hoa lưỡng tính màu tím nhạt, nhị 5, đều, chỉ nhị màu tím hồng, rời, đính ở gần gốc ống tràng xen kẽ cánh hoa, bao phấn màu tím hồng bao lấy vòi nhụy, 2 buồng, nứt dọc, gốc bao phấn có tai tam giác nhọn; hạt phấn màu trắng, hình bầu dục, có gai, bầu giống ở hoa cái nhưng kích thước ngắn và to hơn; vòi nhụy dạng sợi màu hồng nhạt. Quả bế, hình trụ thoi, có 10 cạnh, màu nâu nhạt, có túm lông mào của đài tồn tại, mặt ngoài vỏ có sọc lồi dọc, có lông ngắn.

Sài hồ nam thuộc nhóm cây ưa sáng, mọc thành từng khóm. Cây ra hoa nhiều mỗi năm, hạt phát tán nhờ gió hoặc dòng nước. Cây có thể trồng dễ dàng bằng cành.

Đặc điểm thực vật của Sài hồ nam

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố: Chủ yếu ở ven biển nhiệt đới tại châu Á, phổ biến ở phía Nam Trung Quốc, Việt Nam, Thái Lan, Campuchia,... Tại Việt Nam, Sài hồ nam có nhiều nhất ở các tỉnh thuộc đồng bằng duyên hải miền Trung và các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long. Sài hồ nam thích nghi với vùng nước lợ, thuộc lưu vực cửa sông, bờ của các kênh rạch, bờ đê ven biển.

Thu hái: Rễ thu hái quanh năm, tốt nhất vào hè thu, đào về cắt bỏ rễ con rồi rửa sạch, phơi hay sấy khô. Cành có lá non cũng được thu hái quanh năm.

Chế biến: Rễ và lá có thể được dùng tươi, hoặc phơi sấy khô. Rễ có thể ngâm rượu hoặc tẩm Mật ong rồi sao thơm.

Bảo quản: Nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp, tránh ẩm mốc, mối mọt.

Bộ phận sử dụng

Rễ và lá (Radix et Folium Plucheae pteropodae).

Rễ Sài hồ nam

Ngày dùng từ 8 - 20 g, dạng thuốc sắc hoặc hãm trà, thường phối hợp với các vị thuốc khác.