Sâm cao ly

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Sâm Cao Ly.

Tên khác: Sâm Triều Tiên; Sâm Hàn Quốc; Nhân sâm; Viên sâm.

Tên khoa học: Panax ginseng C. A. Mey. Đây là một loài thực vật có hoa thuộc họ Araliaceae (họ Sâm Cao Ly).

Đặc điểm tự nhiên

Sâm Cao Ly là loài cây thân thảo sống lâu năm, cao khoảng 0,6m.

Lá kép mọc vòng, gồm nhiều lá chét mọc thành hình chân vịt. Cuống lá dài. Số lượng lá kép và lá chét tăng theo tuổi thọ của cây, nhưng một cây mọc tối đa 4 – 5 lá kép và mỗi lá kép có tối đa 6 lá chét (thường là 5 lá). Lá chét hình trứng, mép lá có răng cưa sâu.

Rễ mọc thành củ dày, nạc, có hình giống củ cà rốt, có nhiều rễ phụ, màu vàng nhạt đến trắng kem. Mỗi củ có đường kính 5 – 30mm và dài khoảng 5 – 25cm.

Cây bắt đầu ra hoa và kết quả vào năm thứ 3 trở đi. Cụm hoa hình tán mọc ở đầu cành, màu xanh nhạt, nở vào mùa hạ. Mỗi hoa có 5 cánh, 5 nhị và bầu hạ 2 núm.

Quả mọng hơi dẹt, to bằng hạt đậu xanh và chuyển sang màu đỏ khi chín, bên trong chứa 2 hạt.

Mùa hoa vào tháng 3 – 5 và mùa quả vào tháng 6 – 8.

Cây Sâm Cao Ly - Panax ginseng C. A. Mey

Phân bố, thu hái, chế biến

Sâm Cao ly sinh trưởng tự nhiên chủ yếu ở vùng núi thuộc phía bắc CHDCND Triều Tiên, vùng Viễn Đông Liên bang Nga và Trung Quốc. Từ lâu đời, cây cũng đã được trồng ở những khu vực này. Những năm gần đây, Hoa Kỳ, Nhật Bản và cả ở Việt Nam cũng đã nhập giống cây này về trồng. Tuy nhiên, hiện này Việt Nam vẫn chưa trồng thành công Sâm Cao Ly dù đã thử rất nhiều lần.

Thu hoạch: Đào lấy củ Sâm, giũ và rửa sạch đất cát, chần sơ qua nước sôi. Sau đó, cắt bỏ rễ con và bóc bỏ lớp vỏ ngoài.

Chế biến:

Bạch sâm: Phơi khô nguyên củ Sâm không đủ tiêu chuẩn để chế Hồng sâm đã được sơ chế trong 7 – 15 ngày.

Hồng sâm: Lựa củ Sâm nặng tối thiểu 37g, rửa sạch đất cát và để nguyên rễ con. Cho củ vào nồi hấp hơi nước ở 2 atm, nhiệt độ 80 – 90oC trong 1 giờ 20 phút – 1 giờ 30 phút. Tiếp tục  sấy khô ở nhiệt độ 50 – 60oC (trong 8 - 10 giờ) hoặc 60 – 70oC (trong 6 – 7 giờ). Sau đó, rứt các rễ con bằng tay và để riêng gọi là tu Sâm. Phơi nắng những củ Sâm trong 7 – 15 ngày (tuỳ theo kích cỡ).

Hồng sâm

Ngoài ra, cũng có thể chế các loại Sâm sau:

Sinh sát sâm: Rửa sạch đất cát bám trên củ và để nguyên vỏ.

Đại lực sâm: Nhúng củ Sâm đã sơ chế vào nước sôi vài phút rồi lấy ra và phơi khô.

Tu sâm: Rễ con của củ dùng để chế Hồng sâm.

Thêm gừng để làm tăng “tính ấm” của Sâm: Rửa sạch gừng, cạo bỏ lớp vỏ ngoài, giã nát vắt lấy nước cốt, tẩm vào Sâm phiến với tỷ lệ 1kg Sâm dùng 0,1kg gừng tươi. Sau đó, ủ 30 phút cho ngấm hết nước gừng rồi sao trên nhỏ lửa cho đến khi củ khô hẳn.

Bộ phận sử dụng

Rễ củ của cây Sâm Cao Ly được thu hoạch vào mùa xuân và mùa thu.

Liều dùng hàng ngày là 2 - 4g ngoài những chỉ định đặc biệt (như dùng cho cấp cứu).

Cách dùng lát cắt ngậm, sắc với nước, ngâm rượu thuốc, bào chế thành dạng cao hoặc hoàn tán. Thường được phối hợp với các vị thuốc khác như Đương quy, Phụ tử, Tỳ bà, Ngũ vị tử, Tam thất, Thạch cao…