Sâm vò

Tên gọi, danh pháp

Tên tiếng Việt: Sâm vò.

Tên khác: Sương sâm; xanh tam; dây xanh leo.

Tên khoa học: Tiliacora triandra (Colebr.) Diels.

Đặc điểm tự nhiên

Sâm vò là loài cây bụi thấp, dây leo, thân mảnh, nhẵn, có lông mịn hoặc không lông.

Lá có hình dạng thay đổi, có khi hình phiến xoan nhọn, có lúc hình tim ở gốc còn mũi nhọn cứng ở đầu. Kích thước lá: Chiều dài 4 - 13 cm, chiều rộng 2 - 6 cm, bề mặt lá nhẵn và dai, không xẻ thùy. Có 3 gân chính phía trên lá, gân con thành mạng, cuống lá ngắn, khoảng 5 - 20 mm.

Cụm hoa ở nách lá hay ở thân già, dài 15 - 25 mm, có lông mịn. Phía ngoài có 3 lá đài hình tam giác, có lông ở lưng. Phía trong có 3 lá đài và lớn gấp 2 - 3 lần lá đài ngoài. Tràng hoa có 6 cánh, có hình trái xoan ngược. Có 3 nhị, bao phấn có hình tam giác, mở dọc và bên; chỉ nhị có chiều dài gấp 2 - 3 lần bao phấn. Lá noãn thường có từ 3 - 6 lá, vòi nhụy cong. Lá noãn khi chín có hình trứng; nhân thì có hình móng ngựa và có lõm hẹp ở giữa; phôi nhũ có dạng hình liềm; lá mầm dài gấp khoảng 3 lần rễ mầm.

Quả mọng, khi chín có màu hơi tím đen, phía bên ngoài có một lớp phấn trắng như mốc.

Loài cây này mọc rải rác trong rừng, đặc biệt ở vùng núi đá vôi ở độ cao < 300 m. Ngoài ra sâm vò cũng hay được trồng trong vườn để lấy lá dùng làm thạch. Thường hay ra hoa vào khoảng tháng 2, quả thì thường có vào khoảng tháng 9.

Lá sâm vò

Phân bố, thu hái, chế biến

Sâm vò phân bố chủ yếu ở Ấn Độ, Trung Quốc, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam. Ở nước ta, loài cây này được trồng khá nhiều ở Đông và Tây Nam Bộ.

Sâm vò được trồng hoặc mọc len lỏi trong các khu rừng mưa, thân dây leo mọc bám vào các cây khác. Cây phát triển tốt ở môi trường có ánh sáng từ 70 - 80% và độ ẩm cao từ 65 - 80%.

Người dân hay hái lá sâm vò để nấu thạch nhưng nếu dùng làm thuốc thì có thể sử dụng cả rễ, thân, lá.

Lá sâm vò có thể thu hái quanh năm. Do loài cây sinh trưởng rất nhanh nên thường có thể thu hoạch lá chỉ sau 3 đến 4 tháng. Chọn lá thì ta nên chọn lá già màu xanh lục đậm vì giàu hoạt tính hơn so với lá non. Đối với thân và rễ thì ta nên thu hoạch ở những cây đã trồng lâu năm thì sẽ tốt hơn so với cây mới trồng.

Dược liệu khi thu hái về thì rửa sạch, phơi khô rồi dùng dần. Cần lưu ý bảo quản nơi sạch sẽ, khô thoáng, tránh những chỗ ẩm thấp, côn trùng mối mọt và tránh ánh sáng mặt trời chiếu trực tiếp.

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng được của sâm vò là rễ, thân, lá.

Sương sâm – món ăn thanh nhiệt mùa hè

Loại dược liệu này thường hay được vò làm thạch tức sương sâm để ăn như món giải khát. Cách làm thạch sâm vò khá đơn giản. Đầu tiên chọn ra những lá sâm bánh tẻ, không quá non cũng không quá già, không có sâu rầy. Tiếp theo rửa sạch sau đó cho vào nước đã đun sôi để nguội sao cho ngập mặt lá rồi dùng sức xoắn vặn lá sâm bằng hai tay để cho lá sâm nát đều ra.

Vò mạnh lá sâm, thỉnh thoảng nhồi mạnh lá sâm để cho ra hết chất nhựa. Vò mạnh tay, lặp lại nhiều lần đến khi lá sâm hết nhựa và chuyển sang màu trắng là được. Sau đó dùng ray lược để loại bỏ phần bã lá. Vớt bớt bọt rồi để yên, lá sâm sẽ đông lại sau vài giờ. Nếu muốn ăn loãng hay đặc thì điều chỉnh tăng giảm lượng nước tương ứng. Khi ăn có thể thêm đường, đá. Lưu ý không để thạch lá sâm qua đêm vì sẽ bị vữa.