Sòi

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Sòi.

Tên khác: Sòi xanh; Ô cửu; Ô thụ quả; Ô du; Thác tử thụ; Cửu tử thụ.

Tên khoa học: Sapium sebiferum (L.) Roxb.

Đặc điểm tự nhiên

Sòi là cây thân gỗ cao từ 4-6m. Thân màu xám, lá mọc so le, rụng lá, hình bầu dục, dài 3-7cm. Đầu lá thuôn dài, cuống lá dài. Hoa màu trắng hay vàng, mọc ở nách lá hoặc đầu cành. Hoa cái rất nhiều, ở gốc, và hoa đực ở ngọn. Lá nhọn, cuống lá dài, quả hình cầu. Quả hình cầu, đường kính 12mm, khi trưởng thành màu tím đen, có 3 buồng, mỗi buồng có một hạt hình bầu dục. Trong hạt có dầu, ngoài hạt còn có một lớp sáp trắng gọi là bơ hay mỡ thực vật. Thời kỳ ra hoa tháng 3-4, thời kỳ đậu quả tháng 10-12.

Lá cây Sòi trong tự nhiên

Phân bố, thu hái, chế biến

Cây Sòi mọc hoang khắp nơi trên đất nước ta. Ở miền Bắc và miền Trung, chúng thường được trồng để nhuộm lá bằng lụa hoặc màu đen sa tanh. Ngoài ra, cây còn được trồng rộng rãi ở Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản và một số nước Đông Nam Á như một loại hạt có dầu.

Cây Sòi ưa sáng, mau lớn, sống được ở nhiều loại đất. Cây thường mọc ở rừng thứ sinh, rừng bạch dương, đồi núi. Cây này mỗi năm cho nhiều trái, tái sinh tự nhiên từ hạt, thân tự nhiên sau khi cắt từ hạt và thân.

Hai vị thuốc của cây Sòi là vỏ rễ đã phơi hay sấy khô, có tên là vỏ rễ Ô Cửu. Dầu hạt vỏ trai là hỗn hợp chất sáp bao bọc lớp ngoài của hạt và chiết xuất dầu từ hạt ngao, gọi là Ô Cửu Chi hay Bí Du.

Để lấy hạt, người ta hái vào mùa thu, cuối thu. Quả hái về đem phơi nắng, giã nhỏ lấy hạt. Hạt được đun nóng để làm tan chảy lớp sáp bao phủ bên ngoài hạt, và khi nó nguội đi, phần sáp đông đặc lại là loại sáp tốt nhất. Các hạt còn lại sau đó được nghiền và ép lấy dầu lỏng.

Sáp và dầu có thể tách rời hoặc trộn lẫn với nhau. Ở Trung Quốc, lớp sáp bên ngoài được gọi là derriere, và dầu ép từ hạt được gọi là bí xanh hoặc cuu yu. Nếu ép cả lớp ngoài và hạt thành một hỗn hợp chung thì gọi là mao trùng.

Vỏ rễ và vỏ cây được thu hái quanh năm, thái nhỏ và phơi khô. Lá thường được dùng tươi.

Cây Sòi được thu hái quanh năm

Bộ phận sử dụng

Sòi có thể dùng thay thế bơ ca cao để làm thuốc đạn, xà phòng, trộn với sáp ong để làm nến hoặc chữa một số bệnh ngoài da. Vỏ rễ được điều trị theo kinh nghiệm đối với các chứng u cục, tích tụ và não úng thủy, các triệu chứng như chướng bụng, khó tiểu. Thân và lá dùng làm thuốc chữa viêm da có mủ, lở ngứa, lở loét, chai sần.

Liều dùng:

• Người lớn uống 10-12 gam bột mỗi ngày (có thể dùng tới 50-60 gam).

• Trẻ em dùng trung bình 5-10 gam.

• Thường là 7-10 ngày.