Sói rừng

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Sói rừng.

Tên khác: Sơn kế trà, Sói láng, Sói nhẵn, Thảo san hô, Co nộc sa (Thái), Sáng cáy sà (Hoa).

Tên khoa học: Sarcandra glabra (Thunb.) Nakai thuộc họ hoa sói (Chloranthaceae).

Đặc điểm tự nhiên

Cây nhỏ, cao chừng 1m. Trong quá trình phát triển, thân hoá gỗ, bề mặt tròn, nhẵn.

Lá mọc đối, có hình mác thuôn với chiều dài 8 – 14 cm, bề rộng 3,5 cm, bề mặt lá có góc thuôn hẹp, đầu nhọn, mép khía răng, nhẵn cả hai mặt.

Cụm hoa hơi phân nhánh, mọc thành bông ở ngọn cành, hoa to, có 1 nhị, bao phấn dày gần hình trụ.

Quả mọng, hình dáng gần hình cầu, khi chín có màu đỏ.

Ra hoa vào tháng 3, tháng 4 và ra quả vào từ tháng 8 đến tháng 10.

Cây sói rừng

Phân bố, thu hái, chế biến

Chi Sarcandra Gardn, ở Việt Nam chỉ có loài hoa sói rừng này.

Hoa sói rừng có nguồn gốc ở vùng Đông Á, phân bố ở Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, Malaysia, Indonesia, Ấn Độ. Ở Việt Nam, hoa sói rừng phân bố rải rác ở các tỉnh miền núi khu vực Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Hòa Bình, Ninh Bình, vùng núi Ngọc Linh, Quảng Nam và Kon Tum.

Cây thuốc thuộc loài ưa ẩm, chịu bóng, thường mọc trên đất ẩm, thích hợp với vùng đất có nhiều mùn, dễ dàng tìm thấy cây ở dưới tán rừng, nhất là ởvùng rừng núi đá vôi. Cây ra hoa quả nhiều mỗi năm, các nhánh thân đã ra hoa quả sẽ tàn lụi sau một năm và từ gốc sẽ mọc lên một vài nhánh thân mới.

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng được của sói rừng là toàn cây và rễ.

Hoa sói rừng được dùng để chữa ho, suy nhược, đau nhức nửa đầu, viêm khớp, đau nhức xương, đụng giập, nắn bó gẫy xương. Liều dùng trong ngày là 15 – 30g toàn cây sắc uống.

Rễ sói rừng giúp làm giảm đau nhức xương. Toàn cây tươi giã nát, đắp vào chỗ đau nhức, đập giập rễ để bó xương gãy.

Toàn cây sói rừng phơi khô, sau đó tán bột, khi dùng hòa cùng với nước hoặc rượu dùng để trị các bệnh mụn nhọt, kiết lỵ. Hoa sói rừng còn được dùng để chữa viêm amidan, nhiễm khuẩn hô hấp, tiết niệu (Trung được từ hải, 1993, tập 14, tr. 137).

• Tài liệu trước đây ở Trung Quốc chỉ ra rằng hoa sói rừng làm giảm u bướu, giảm ứ đọng máu, cải thiện được chức năng tuyến tụy, chữa đau dạ dày. Nhiều tài liệu gần đây thể hiện rõ hơn vai trò của hoa sói rừng trong điều trị u rắn ác tính như carcinom tuyến tụy, ung thư dạ dày, thực quản, trực tràng, kết tràng, ung thư bàng quang, ung thư gan, phổi, giáp trạng [Chang Minyi, 1992, Kee Chang Huang, 1999, sách đã dẫn].
• Hoa sói rừng còn được chế dưới dạng viên có 0,5g cao toàn cây tương đương với 2,5g dược liệu khô, mỗi lần uống 3 viên, ngày uống 3 lần. Hoa sói rừng cũng được chế thành dung dịch tiêm, mỗi ống 1ml tương đương 1 g dược liệu khô, liều hàng ngày là 2 – 4 ống, có thể tiêm bắp hoặc tiêm tĩnh mạch (Kee Chang Huang, 1999, sách đã dẫn).
• Ở Đông Nam Á, thân và cành hoa sói rừng phơi khô, tán bột, lá có thể để dạng tươi rồi nghiền nát, bó phần xương bị gãy, hoặc đắp lên chỗ thâm tím do bị va đập. Nước hoa sót rừng sắc uống tác dụng chữa nôn (Perry và Metzger, 1980, Medicinal plants of East and Southeast Asia, The MIT Press, Cambridge – Masschusets – London, trang 78).
• Ở Hồng Kông (Trung Quốc), toàn cây hoa sói rừng được dùng chữa lỵ trực khuẩn, viêm ruột thừa, mụn nhọt, thấp khớp dạng thấp, đau lưng, viêm não. Dùng 20 – 30g một ngày để sắc uống, tán bột uống với rượu hoặc có thể làm thành dạng viên để uống, có nhiều dạng thuốc tùy vào nhu cầu và sự tiện lợi mà người dùng mong muốn. Rễ cây ngâm với rượu uống để chữa đau tức ngực. Lá sắc uống trị ho lao. Lá tươi giã nát đắp chữa rắn cắn, bầm tím, hoặc bó gãy xương.
• Để điều trị ung thư đường tiêu hoá, lá và cành hoa sói rừng được chiết thành cao khô, rồi làm thành viên, mỗi viên 0,3 g cao khô, mỗi lần dùng 4 – 6 viên, ngày uống 3 lần. Để điều trị ung thư tuyến tụy, toàn cây hoa sói rừng chiết lấy flavon, làm thành thuốc viên hoặc thuốc tiêm. Mỗi viên 200 mg và mỗi ống tiêm 25 mg. Thuốc viên, mỗi lần dùng 100 – 400 mg flavon, tuỳ theo điều kiện bệnh nhân, ngày có thể dùng 3 lần. Thuốc tiêm thường dùng mỗi lần 1 ống, ngày 2 lần [Chang Minyi, 1992, sách đã dẫn].