Thạch quyết minh

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Thạch quyết minh.

Tên khác: Ốc khổng, Cửu khổng, Bào ngư, Cửu khổng hoa.

Tên khoa học: Haliotis sp., thuộc họ Haliotidae, lớp Phúc túc (Gastropoda), ngành Nhuyễn thể (Mollusca).

Đặc điểm tự nhiên

Bào ngư là một loại ốc có một vỏ dẹt hơn vỏ con sò nhưng độ cứng thì tương tự, có từ 7 đến 13 lỗ nhỏ để không khí ra vào ở mép. Bào ngư có thể bị chết ngạt khi bị các sinh vật khác bám kín trên hàng hỗ nhỏ.

Vỏ bào ngư

Lớp vỏ ngoài của bào ngư có màu sẫm, nhám và mặt trong có lớp xà cừ lóng lánh.

Chân bào ngư nằm xung quanh mép vỏ, là một khối thịt dính liền với thân. Khối thịt phải co giãn để di chuyển thân mình khi muốn bò đi đâu đó và sẽ rút vào trong khi bị ta bắt. Vùng bào ngư sống tuy luôn có sóng lớn vỗ vào đá nhưng do chân bào ngư bám rất chắc vào đá nên bào ngư không bị ảnh hưởng và vẫn sống bình thường.

Rong rêu bám trên đá chính là nguồn thức ăn chính của bào ngư.

Phân bố, thu hái, chế biến

Bào ngư thường sống ở ven biển có rạn đá ngầm hay các vùng hải đảo, nơi nước biển có độ mặn cao. Bào ngư sống ở độ nước sâu từ 2 đến 12 m, thường lúc còn nhỏ ở chỗ cạn, khi lớn lên mới ở độ nước sâu hơn. Đáy nơi bào như sinh sống phải có nhiều đá sỏi, có một lớp bùn mịn phủ trên bề mặt đá sỏi.

Tại miền bắc nước ta, bào ngư được khai thác tại các đảo Cô Tô, Cát Bà, Bạch Long Vĩ và chân núi đèo ngang (Quảng Bình), nhiều nhất là Cô Tô và Bạch Long Vĩ. Có khả năng thu hoạch tới 47 tấn bào ngư tại Bạch Long Vĩ.

Người ta hiện vẫn còn bắt bào ngư ngoài tự nhiên, nhưng để đảm bảo nguồn cung cấp thường xuyên, nhiều nơi đã bắt đầu tự nuôi bào ngư.

Ở miền bắc nước ta, mùa sinh đẻ vào khoảng tháng 1 - 2, mùa bắt bào ngư vào khoảng tháng 7 - 10, là thời kỳ bào ngư béo nhất và cũng là lúc nước ấm thích hợp để lặn.

Khi bắt về, đem rửa sạch rêu rong và đất cát bám vào, sau đó rửa lại lần nữa bằng nước muối pha loãng, cuối cũng cậy vỏ phơi khô dùng để làm thuốc, còn ruột nấu chín rồi phơi khô làm món ăn rất quý.

Có nơi, sau khi bắt bào ngư và đem về rửa sạch, cho nấu chín rồi mới bóc lấy vỏ và ruột, vỏ sau khi lấy, làm sạch chất muối bằng cách đem luộc lại rồi mới phơi khô.

Cậy bào ngư lúc tươi là phương pháp khó khăn hơn nấu chín rồi mới cậy, nhưng phương pháp này làm vỏ có màu sắc óng ánh, phẩm chất tốt hơn.

Cách chế biến vỏ bào ngư để làm thuốc: Người ta dùng sống, đem rửa sạch, phơi khô rồi tán nhỏ; hoặc có khi nung lên rồi mới tán nhỏ.

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng là vỏ phơi khô của bào ngư.

Ở miền Bắc nước ta, Bào ngư sinh sống nhiều nhất là Cô Tô và Bạch Long Vĩ

Liều dùng: Ngày uống 3 - 6 g dưới dạng bột, có khi dùng dưới dạng thuốc sắc với liều 15-30g.

Bào ngư là một loại hải sản quý, thịt chứa nhiều chất dinh dưỡng và mùi vị thơm ngon; dùng trong nước và xuất khẩu. Thịt bào ngư có vị mặn, tính ôn, có tác dụng nhuận phế thanh nhiệt, bổ hư, tư âm (theo quan niệm của y học cổ truyền).