Thanh quả

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Thanh quả.

Tên khác: Cà na, quả trám trắng, cảm lãm.

Tên khoa học: Canarium album (Lour.) Raeusch (Canarium sinensis Rumph, Pimela alba Lour.)

Đặc điểm tự nhiên

Thanh quả hay cà na là một loài cây có độ cao trung bình khoảng 10 - 12m, thân cây tròn mọc thẳng đứng, đường kính từ 0.4 - 0.6m. Lá mọc so le, lá kép lông chim gồm 5 - 7 đôi lá chét, cuống lá chung dài ¼ - ⅓ toàn lá, cuống lá chét dài 5 - 8 mm, rộng 2 - 5.5cm, mép nguyên, mặt trên là có màu xanh nhạt, mặt dưới lá màu xanh đậm, cả hai mặt lá đều không có lông.

Hoa hình cầu, màu trắng, mọc ở ngọn cành, mọc thành từng nhóm 2 - 3 thành chùy ở đầu cành hoặc kẽ lá, chùy dài 8 - 10cm, lá bắc con có hình vẩy. Hoa thanh quả đơn tính, hoa đực loại cây này có 6 nhị, hoa cái có bầu và phủ lông màu nâu với vòi nhụy ngắn, đầu nhụy được chia thành 3 thùy. Quả hình thoi, hai đầu tù, dài 45mm, rộng 20 - 25mm, màu vàng nhạt, hạch dày cứng nhẵn, hình thoi với hai đầu nhọn, trong có 3 ngăn. Mùa hoa vào tháng 6 - 7, mùa quả chín vào tháng 8 -10.

Thanh quả hay còn được gọi là cà na, trám trắng có vị chua chát đặc trưng

Cây thanh quả mọc hoang nhiều ở vùng rừng nguyên sinh và rừng thứ sinh nơi đất ẩm hoặc khô nhẹ, độ cao dưới 500m. Thanh quả hay cà na thường mọc lẫn chung với các loài cây tán lá rộng khác như ngát, lim xanh, xoan đào, ngát, lim xẹt. Đây là loài thực vật ưa sáng và mọc nhanh, có thể tái sinh bằng hạt  và phát triển mạnh mẽ trong rừng thứ sinh có tán che.

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố

Thanh quả phân bố nhiều ở Trung Quốc và các nước Đông Dương. Tại Trung Quốc, cây này được trồng ở các tỉnh Tứ Xuyên, Vân Nam, Hải Nam, Quảng Đông, Quảng Tây, Phúc Kiến,... Cây trám mọc hoang và được trồng ở nhiều nơi trong nước ta, gặp ở các tỉnh phía Bắc như Quảng Bình, Phú Thọ, Thái Nguyên, trải dài tới Tây Ninh, An Giang,…

Thu hái

Thường người ta lấy quả vào tháng 9 - 10, quả chín được hái về phơi khô trong mát.

Chế biến

Thanh quả thu hoạch, rửa sạch để ráo, có thể dùng tươi hoặc phơi khô. Khi muốn dùng quả thì cần bỏ hạt đi sau đó nhai trực tiếp hoặc chiết dịch để dùng.

Có thể sử dụng toàn bộ cây thanh quả làm thuốc

Ngoài việc khai thác quả, người dân còn khai thác nhựa thanh quả để làm hương thắp, cất tinh dầu hay chế côlôphan trám. Muốn lấy được nhựa trám, người ta chích thân và có thể trên rễ nổi trên mặt đất. Việc chích nhựa thường được áp dụng trên những cây đã bắt đầu ra quả. Mỗi năm một cây trám cho 5 - 8kg nhựa, nhựa mới chảy có màu xanh trắng nhạt, dần đặc lại và được đem đi sử dụng.

Bộ phận sử dụng

Thanh quả là loại thực vật hữu ích, bộ phận sử dụng đa dạng từ thân gỗ, nhựa, quả, rễ, lá.

Liều dùng: Ngày dùng 2 đến 3 quả. Các thành phần khác có liều được khuyến cáo khoảng 3 - 10g dưới dạng thuốc sắc.

Cách dùng:

• Thân gỗ từ cây thanh quả được ứng dụng trong đời sống để làm nhà, làm các vật dụng đóng đồ thông thường hay làm củi bếp.
• Nhựa từ cây thanh quả dùng làm tinh dầu trám trong kỹ nghệ nước hoa, côlôphan còn lại có thể dùng trong kỹ nghệ xà phòng, vecni. Tùng hương trám được sử dụng trong công nghiệp in và sơn.
• Quả trám chín dùng để ăn, có thể đem muối làm thành ô mai. Hạt trám được dùng để ép dầu.
• Dịch chiết từ quả tươi hoặc quả khô được dùng để điều trị bệnh.