Thất diệp nhất chi hoa

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Tảo hưu, Độc cước liên, Thiết đăng đài, Chi hoa đầu, Thảo hà xa, Bảy lá một hoa, Cúa dô (H’ Mông), Thất diệp nhất chi hoa, Co tẩu phờm (Thái).

Tên nước ngoài: Parisette, Herbe – Paris (Pháp).

Tên khoa học: Paris polyphylla Smith thuộc Họ Bảy lá một hoa (Hành tỏi) – T_rilliaceae_.

Tên đồng nghĩa: Daiswa polyphylla (Smith) Raf; Paris vietnamensis (Takht.) H.Li.

Đặc điểm tự nhiên

Thất diệp nhất chi hoa là cây thảo nhỏ, có dạng rất đặc biệt, sống lâu năm, cao từ 30 đến 100 cm. Thân cây thẳng đứng, có màu lục hoặc hơi tím, không phân nhánh, giữa thân có một tầng lá mọc vòng từ 6 đến 8 lá, nhưng thường là 7 lá. Cây có phần thân rễ mập, ngắn, chia thành nhiều đốt, có những sẹo to và ngấn ngang đặc trưng, khó bẻ, vết bẻ trông như có bột, màu vàng trắng hay xám vàng.

Lá cây có phiến hình trái xoan ngược, hình dạng giống hình trứng – bầu dục hoặc hình mác thuôn. Chiều dài lá từ 7 – 20 cm, chiều rộng từ 5 – 10 cm, gốc tròn hoặc hình tim, đầu nhọn, chóp có mũi. Mép lá nguyên, hai mặt nhẵn, mặt dưới có màu hơi tím đỏ hoặc lục nhạt. Lá có 3 gân, cuống lá dài từ 5 – 6 cm.

Hoa mọc đơn độc ở ngọn thân trên một trục cao 70 – 80 cm, cách tầng lá khoảng 15 – 30 cm. Lá đài hình mác màu lục nom như lá, gồm từ 5 đến 10, thường là 7, dài từ 3 – 7 cm, rời từng cái một, trông như lá, không rụng. Số cánh tràng bằng số lá đài, hình sợi rũ xuống. Cánh hoa hình sợi màu vàng, dài bằng lá đài. Nhị mảnh, nhiều sợi, có bao phấn màu vàng nâu. Nhụy màu tím đỏ, bầu có 3 ô.

Quả mọng, màu tím đen, cao 3 cm. Hạt to có màu vàng.

Mùa hoa từ tháng 2 đến tháng 6. Mùa quả từ tháng 3 đến tháng 10.

Cây Thất diệp nhất chi hoa trong tự nhiên

Phân bố, thu hái, chế biến

Tại nước ta, cây được tìm thấy ở các Lào Cai (Sapa), Yên Bái, Lai Châu, Phú Thọ, Thái Nguyên, Hà Nội (Ba Vì), Hòa Bình (Đà Bắc), Ninh Bình. Trên thế giới, cây phân bố ở Trung Quốc, Mianma, Lào, Thái Lan, Ấn Độ, Nê Pan.

Đây là loài cây ưa ẩm và ưa bóng, thường mọc nơi đất ẩm, nhiều mùn, rải rác dưới tán rừng kín thường xanh, dọc các bờ khe suối. Phần thân trên mặt đất lụi hàng năm vào cuối mùa thu. Thân rễ mang 1 đến 2 chồi ngủ tồn tại qua mùa đông và mọc lại vào giữa mùa xuân năm sau. Trong tự nhiên, thường chỉ có những cây lớn với chiều dài thân rễ trên 5 cm mới thấy có hoa quả.Người ta thường dùng thân rễ với tên tảo hưu, có thể thu hái quanh năm, nhưng tốt nhất vào mùa thu đông. Sau khi thu hoạch, đào thân rễ rửa sạch, để nguyên đem phơi hoặc thái mỏng rồi phơi khô đều được.

Thất diệp nhất chi hoa là loại cây ưa bóng

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng của cây là thân rễ, được thu hái quanh năm. Bảy lá một hoa rất dễ bị thối thân rễ, nhất là khi mưa nắng thất thường nên tốt nhất thu hoạch vào mùa thu đông, rửa sạch phơi khô.

Cách dùng của thất diệp nhất chi hoa: Ngày uống 4 – 12 g thân rễ dưới dạng thuốc sắc.

Dùng ngoài không kể liều lượng với tác dụng sát trùng, tiêu sưng, giã đắp lên những nơi sưng đau, vết rắn cắn, tràng nhạc, mụn lở, nhọt.