Tỏi độc

Tên gọi, danh pháp

Tỏi độc có tên khoa học là Colichium autumnale L, thuộc họ Hành tỏi Liliaceae. Cây tỏi độc mặc dù không được trồng ở Việt Nam, nhưng lại là một loại cây thuốc quý được sử dụng phổ biến ở nhiều nước trên thế giới với nhiều công dụng chữa bệnh hiệu quả.

Cây tỏi độc trong tự nhiên

Đặc điểm tự nhiên

Cây tỏi độc là một loài thực vật thân cỏ lâu năm, có thân dưới đất là một dò lớn, mập, hình trụ, đường kính khoảng 2-3 cm, mọc sâu dưới đất, có màu trắng ngà, phủ đầy vảy nâu. Từ dò này, vào mùa thu, mọc lên một cán hoa cao khoảng 10-15 cm, mang 3-4 hoa màu tím hồng.

Lá của cây tỏi độc dài, to, đầu lá hơi nhọn hẹp. Khi quả chín, lá sẽ héo đi và trên mặt đất hầu như không còn dấu vết gì của cây. Đến mùa thu, cây sẽ mọc hoa và quả từ dò mới.

Hoa cây tỏi độc có hình ống, cao khoảng 10-15 cm. Phần ống phía trên hoa tạo thành hình chuông, có 6 cánh bầu dục, màu tím hồng nhạt. Hoa có 6 nhị, 3 nhị ngoài dài hơn 3 nhị phía trong. Nhụy gồm có 3 lá noãn kết hợp thành một bầu gồm 3 ngăn với kiểu đính phôi trung trụ.

Quả cây tỏi độc có 3 ngăn, thẳng đứng, dài khoảng 1,2-2 cm, rộng khoảng 1 cm. Quả chứa nhiều hạt, hạt phẳng dẹt, màu nâu nhạt, xù xì.

Quả của cây tỏi độc

Phân bố, thu hái, chế biến

Cây tỏi độc là một loài cỏ mọc hoang ở vùng ôn đới lạnh của châu Âu, đặc biệt là ở các vùng Capcado (Nga), Romania, Hungary. Năm 1958, giáo sư Đỗ Tất Lợi đã thử di thực cây tỏi độc vào Việt Nam nhưng chưa thành công. Cây cũng được trồng lấy hoa làm cảnh. Ở Hungary và Rumani, cây tỏi độc được trồng trên quy mô lớn, hàng năm thu hoạch được 7-8 tấn hạt.

Thời điểm thu hoạch tỏi độc tốt nhất là vào tháng 8, trước khi lá héo, khi đã tích lũy được nhiều hoạt chất nhất. Khi thu hoạch, cần đào dò trước khi cây ra hoa và khi lá đã hoàn toàn héo. Nếu để lá héo thì sẽ khó tìm thấy cây. Do đó, người ta thường đào dò vào cuối tháng 7. Nếu chờ đến cuối thu, đầu xuân thì hoạt chất thu được sẽ kém hơn.

Dò tỏi độc có 2 cách dùng là dùng tươi hoặc qua chế biến. Dò tươi có tác dụng mạnh hơn. Để bào chế, cần hái bỏ thân mang hoa, cắt bỏ rễ và 2 lớp vỏ ngoài màu nâu nhạt. Dò có thể được phơi khô nguyên củ hoặc cắt thành từng khoanh ngang.

Hạt tỏi độc có thể thu hoạch vào tháng 9-10, khi quả chín, loại bỏ tạp chất rồi phơi khô. Hạt tròn đường kính khoảng 2mm, bề mặt nhiều nếp nhăn. Hạt có thành phần ổn định hơn, dễ phơi khô và bảo quản hơn.

Colchicin thường được chiết xuất từ hạt cây tỏi độc

Bộ phận sử dụng

Bộ phận thường sử dụng của cây tỏi độc là:

• Dò tỏi độc phơi khô với tên khoa học là Tuber Colchici hay Bulbus Colchici.
• Hạt tỏi độc phơi hay sấy khô với tên khoa học là Semen Colchici.

Theo quy ước quốc tế ở Bruxelles, hạt tỏi độc là thành phần được công nhận làm thuốc, còn dò thì không. Tuy nhiên, người ta vẫn dùng dò để chiết xuất colchicine, một hoạt chất có nhiều công dụng trong y học.

Tỏi độc được sử dụng dưới dạng cồn hạt 1/10 với liều 1,5 gam mỗi lần, dùng tối đa 3 gam trong 24 giờ. Nếu dùng cao cồn nước thì sử dụng liều 0,05 gam mỗi lần, dùng tối đa 0,2 gam trong 24 giờ.

Liều chết trung bình là 0,03 mg/kg cân nặng, 1 centigam đã có thể gây hiện tượng ngộ độc, sự bài tiết chất độc của colchicin chậm do đó những người viêm thận hay suy thận không nên dùng.

Nên sử dụng dưới hướng dẫn của bác sĩ thay vì tự sử dụng.