Xuyên luyện tử

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Xuyên luyện tử.

Tên khác: Sầu đông tử, Khổ luyện tử, Xoan quả trắng, Sầu đâu tử, Xoan quả to.

Tên khoa học: Melia azedarach L., họ Xoan (Meliaceae).

Một số người cho rằng xuyên luyện tử là quả của cây xoan đào (Fructus Toosendan), tuy nhiên theo các tài liệu về đông y của Trung Quốc, xuyên luyện tử chính là quả của cây xoan.

Cây xoan ta

Đặc điểm tự nhiên

Cây xoan là một cây quen thuộc ở nước ta, có chiều cao từ 7 đến 12m khi trưởng thành. Hoa của cây xoan có năm cánh, có màu tím nhạt hoặc tím hoa cà, mọc thành chùm và có mùi thơm. Trái của cây xoan là loại quả hạch, to như một hòn bi, khi chín vỏ có màu vàng nhạt và không rụng ngay mà giữ trên cành suốt mùa đông. Trái dần chuyển sang màu trắng.

Lá của cây xoan dài lên đến 15cm, mọc rời rạc, cuống lá dài và có 2 hoặc ba nhánh lá phức mọc đối nhau; lá chét có mặt trên màu lục sẫm và mặt dưới có màu xanh nhạt hơn. Mép lá có răng cưa. Lá xoan được sử dụng như một loại thuốc trừ sâu tự nhiên để bảo quản một số loại lương thực. Tuy nhiên, lá xoan và trái xoan không thể ăn được do chứa độc tố.

Trong quá khứ, nhựa cây và tinh dầu cất từ lá và thân cây đã được sử dụng để giãn tử cung. Hoa của cây xoan không thu hút các loài ong bướm. Hạt xoan tròn và cứng thường được sử dụng để làm chuỗi tràng hạt và các sản phẩm tương tự trước khi kỹ thuật nhựa dẻo trở nên phổ biến và thay thế các vật liệu từ hạt xoan.

Xuyên luyện tử có hình dạng là một quả hình cầu, với đường kính khoảng từ 2 đến 3,2cm. Bề mặt của nó có màu vàng đến vàng nâu, có một chút bóng, và một số vết lõm hoặc co rút, cũng như có các chấm màu nâu sẫm. Quả bên ngoài có lớp da và thường tạo ra một ranh giới với phần thịt bên trong. Phần thịt của xuyên luyện tử mềm, có màu vàng nhạt và có tính chất dính khi tiếp xúc với nước. Lõi của quả có hình dạng cầu hoặc bầu dục, cứng, có 6 đến 8 cạnh dọc, được chia thành 6 đến 8 buồng và mỗi buồng chứa một hạt hình thuôn dài màu nâu đen.

Xuyên luyện tử là quả cây xoan ta

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố: Cây xoan là một loài cây mọc tự nhiên và được trồng rộng rãi ở nhiều vùng của Việt Nam, bao gồm cả miền núi và miền đồng bằng. Tuy nhiên, ở miền đồng bằng, cây xoan thường phát triển mạnh mẽ hơn. Người dân Việt Nam thường trồng cây xoan vì nó dễ trồng và nhanh lớn. Chỉ sau khoảng 6 - 7 năm, cây xoan đã có thể được khai thác để lấy gỗ làm cột nhà và đồ dùng. Cây xoan thích hợp với nhiều loại đất như bãi cát, đồng bằng, đồi núi và nương rẫy.

Thu hái: Lựa chọn những quả xuyên luyện tử có kích thước to, hình dạng hình cầu, có chiều dài từ 2,5 đến 4cm và chiều rộng từ 2 đến 3cm. Quả nên có màu vàng nhạt chắc khi già và không có dấu hiệu của nấm mốc là tốt.

Chế biến: Để sử dụng xuyên luyện tử, ta cần loại bỏ tạp chất và nghiền nát chúng. Hoặc cắt xuyên luyện tử thành những lát dày hoặc giã nát, sau đó đặt vào nồi và nấu trên lửa nhỏ. Sau khi nấu, xuyên luyện tử được lấy ra và để nguội. Khi này, nó sẽ có màu nâu.

Bộ phận sử dụng

Bộ phận được sử dụng là quả.

Do tính độc của cây xoan, nó thường được trồng để lấy gỗ, vì gỗ của cây không bị tấn công bởi mối. Hoa và lá của cây xoan cũng được sử dụng để rải dưới chiếu nhằm ngăn ngừa sự xâm nhập của côn trùng.

Vị thuốc xuyên luyện tử

Xuyên luyện tử được sử dụng trong các bài thuốc là từ 6 đến 8 gram và thường được kết hợp với nhiều loại thuốc khác.