Xuyên tiêu

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Xuyên tiêu.

Tên khác: Hoàng lực, hoa tiêu, dã hoa tiêu, sơn hồ tiêu thích, hoa tiêu thích, ba tiêu, lương diện châm, hoàng lực, sưng, lưỡng phù chắm.

Tên khoa học: Zanthoxylum nitidum DC., Fagara piperita Lour.. Thuộc họ Cam Rutaceae.

Cây Xuyên tiêu trong tự nhiên

Đặc điểm tự nhiên

Xuyên tiêu là loài cây leo thân gỗ thường xanh, cao từ khoảng 1 - 2m. Trên thân, cành, dưới cuống lá và cả 2 mặt của gân giữa lá chét có những gai ngắn. Rễ chính của cây Xuyên tiêu dày và có nhiều rễ nhánh. Mặt ngoài của vỏ rễ có màu vàng đục, mặt trong có màu vàng lưu huỳnh. Thân cây có màu nâu, thân già được bao phủ bởi những nốt sần gồ lên.

Lá kép lông chim lẻ, có 2 - 3 đôi lá chét mọc đối, lá hình trứng, dài khoảng 3 - 12cm, rộng 1.5 - 6cm. Cuống lá dài khoảng 2 - 5mm. Xuyên tiêu có các chùm hoa ở nách lá, số lượng hoa cơ bản là 4. Lá đài có màu xanh tía, hình trứng và rộng khoảng 1mm. Cánh hoa có màu xanh hơi vàng, thuôn dài và độ dài khoảng 3mm. Xuyên tiêu ra hoa thường từ tháng 3 đến tháng 5 và đậu quả thường từ tháng 9 đến tháng 11. Hạt trưởng thành có hình elip, vỏ hạt có màu đen bóng và nhiều dầu.

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố

Cây Xuyên tiêu mọc hoang khắp các nơi ở Việt Nam, thường phân bố ở các tỉnh miền núi như Lào Cai, Nghệ An, Thái Nguyên, Phú Thọ, Hoà Bình, Yên Bái, Bắc Cạn, Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Tĩnh, Hà Tây.

Ở Trung Quốc, Xuyên tiêu phân bố chủ yếu ở những nơi ấm áp nằm ở độ cao dưới 800m so với mực nước biển ở miền nam Trung Quốc, các tỉnh Quảng Tây, Quảng Đông, Quý Châu, Vân Nam, Phúc Kiến và Đài Loan.

Cây Xuyên tiêu thường phân bố ở các tỉnh miền núi Việt Nam

Thu hái

Xuyên tiêu được thu hái vào mùa thu, khi quả chín, hái nguyên cành về, cắt lấy quả đem phơi khô. Khi nhấm sẽ thấy quả có mùi thơm, vị đắng và nóng. Quả Xuyên tiêu có bề ngoài trông rất đặc biệt: Quả phân thành 3 mảnh cứng, trong mỗi mảnh có một hạt đen cứng, bóng. Khi nhấm hạt sẽ thấy có mùi thơm như chanh.

Chế biến

Theo Trung y: Xuyên tiêu đem sao qua cho ra mồ hôi, còn nóng cho vào ống tre, dùng que cứng đâm giã cho tróc vỏ trong lấy vỏ ngoài mà dùng hoặc chỉ sao nóng đổ lên miếng giấy sạch đặt trên đất, lấy bát úp kín lại, đợi nguội lấy ra giã bỏ vỏ trong lấy vỏ ngoài mà dùng.

Theo kinh nghiệm ở nước ta: Dùng cả quả Xuyên tiêu (vỏ và hạt) sao qua thấy ướt mặt và có mùi thơm là được.

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng làm thuốc của Xuyên tiêu là vỏ quả. Quả nhỏ đã mở mắt, trong có một hột đen; vỏ ngoài sắc nâu hồng, khô, thơm; vỏ trong trắng ít thơm. Quả Xuyên tiêu chưa mở mắt thì không nên dùng.

Bụng lạnh đau, nôn mửa đi tả, trị lãi đũa, trị thấp, kiện vị.

Ngày dùng xuyên tiêu từ 3 - 5g dưới dạng thuốc sắc. Dùng ngoài không kể liều lượng.