Sâm cao ly

Theo y học cổ truyền

Sâm Cao Ly có vị ngọt, hơi đắng, tính ôn, quy vào các kinh: Tâm, can, tỳ, phế, thận; có tác dụng sinh tân, đại bổ nguyên khí, bổ tỳ ích phế, tăng tuổi thọ, phục mạch cố thoát, an thần, chữa đau dạ dày  ruột, ngăn nôn mửa.

Sâm Cao Ly là một vị thuốc bổ quý hiếm trong y học cổ truyền, làm tăng trí lực và thể lực, phù hợp cho bệnh nhân cơ thể suy yếu, mệt mỏi, kiệt sức, trong thời gian dưỡng bệnh. Ngoài ra, theo Dược điển một số nước, có thể dùng Sâm Cao Ly chữa bệnh đái tháo đường, tim mạch, suy nhược thần kinh, dương ủy. Theo Y học cổ truyền, Sâm Cao Ly chủ trị: tim đập nhanh gây hồi hộp, tràn dịch tổn thương thở khó, ho hen, miệng khát, suy nhược cơ thể, đái tháo đường, lạnh cung, mất máu, dương ủy, tỳ hư tiết tả.

Theo y học hiện đại

Đối với hệ thần kinh trung ương

Sâm Cao Ly có tác dụng đặc biệt với hệ thần kinh trung ương, chủ yếu là tăng cường quá trình hưng phấn của vỏ đại não, đồng thời có thể tăng cường quá trình ức chế, cải thiện tính linh hoạt của hoạt động thần kinh, hồi phục bình thường khi có sự rối loạn giữa hai quá trình trên. Sâm Cao Ly đối kháng với tác dụng ức chế phản xạ có điều kiện của morphin và ethanol. Sâm Cao Ly còn nâng cao khả năng làm việc bằng thể lực và trí lực của người. 

Sâm Cao Ly dùng với liều tương đối lớn có tác dụng gây trấn tĩnh, làm giảm hoạt động tự nhiên của động vật thí nghiệm. Sâm Cao Ly đối kháng đối với tác dụng gây co giật của các thuốc kích thích thần kinh trung ương, đối với hiệu lực gây ngủ của nembutal, Sâm Cao Ly có tác dụng hiệp đồng; còn trên thí nghiệm mãn tính, Sâm Cao Ly không thể hiện tác dụng gây trấn tĩnh hoặc gây hưng phấn. Về cơ chế tác dụng đối với hệ thần kinh trung ương, có thể là Sâm Cao Ly làm tăng quá trình sinh tổng hợp và giải phóng acetylcholin, đồng thời làm giảm nồng độ serotonin trong não chuột. Đối với người, Sâm Cao Ly có tác dụng cải thiện giấc ngủ rõ rệt, liều lớn làm xuất hiện tác dụng gây trấn tĩnh

Đối với hệ miễn dịch

Sâm Cao Ly có khả năng tăng sức đề kháng không đặc hiệu của cơ thể đối với những yếu tố gây độc như nhiễm độc do chiếu xạ, nhiễm độc rượu, ung thư, lây nhiễm virus, carbon tetrachloride, stress tinh thần, thiếu oxy… Dùng Sâm Cao Ly dài ngày còn có thể phòng ngừa phản ứng sốt khi tiêm vaccin gây nên, phòng ngừa sốc quá mẫn, giảm độc tính một số chất độc (benzen) đối với cơ thể,  triệu chứng do thiếu vitamin B1, B2 gây nên. Tuy nhiên, Sâm Cao Ly không có tác dụng đối kháng histamin và adrenalin.

Đối với hệ nội tiết

Với trục tuyến yên – vỏ thượng thận: Sâm Cao Ly không có tác dụng kiểu corticoid, nhưng có ảnh hưởng nhất định đến trục tuyến yên – vỏ thượng thận. Các gingsenoid đều có tác dụng chống kích ứng, ức chế rõ rệt thay đổi về trọng lượng của tuyến ức, tuyến thượng thận, tuyến giáp và lách trong quá trình phản ứng kích ứng; có ảnh hưởng rõ rệt đối với hàm lượng cholesterol và vitamin C trong tuyến thượng thận.

Với thử nghiệm trên tuyến sinh dục của động vật, Sâm Cao Ly không có tác dụng kiểu nội tiết sinh dục, nhưng có thể kích thích tuyến yên tiết các hormon hướng sinh dục, thúc đẩy quá trình trưởng thành giới tính, kéo dài thời kỳ động dục, tăng cường khả năng giao  và kích thích sự sinh tinh. Ngoài ra còn tăng cường thời gian sống và khả năng hoạt động của tinh trùng ở ngoài cơ thế.

Với các tuyến nội tiết khác, dùng Sâm Cao Ly liều lớn trong thời gian ngắn có thể tăng cường hoạt động tuyến giáp. Thành phần panaxoside trong thân, rễ và lá Sâm Cao Ly có tác dụng kháng lợi niệu, do thúc đẩy tuyến thượng thận tiết hormone corticosterone. 

Đối với chuyển hóa chất

Chuyển hóa đường: Sâm Cao Ly có tác dụng làm hạ đường huyết, cải thiện các triệu chứng chung nhưng không thể thay thế insulin trong điều trị. Tác dụng của Sâm Cao Ly đối với chuyển hóa đường về cơ chế chưa được làm rõ hoàn toàn. Một số nghiên cứu cho rằng, Sâm Cao Ly thúc đẩy quá trình phân hủy đường, tăng cường hô hấp tế bào, tăng cường chuyển hóa năng lượng. 

Các chuyển hóa khác: Sâm Cao Ly thúc đẩy sinh tổng hợp acid ribonucleic. Với liều lượng thích hợp, Sâm Cao Ly làm tăng tỷ lệ albumin/globulin trong huyết tương và tăng thể trọng chuột. Sâm Cao Ly và panaxoside có tác dụng hạ nồng độ cholesterol trên thỏ bị tăng cholesterol huyết nhưng không ảnh hưởng đến thỏ bình thường. Adenosin chiết từ cao nước Sâm Cao Ly có tác dụng tăng cường hình thành lipid và tích lũy AMP vòng ở các tế bào mỡ; một vài ginsenoside lại ức chế phân hủy lipid do ACTH gây nên và ngăn chặn quá trình hình thành lipid do insulin.

Đối với tuần hoàn

Với tim: Sâm Cao Ly có tác dụng tăng cường sức co bóp. Sâm Cao Ly còn làm giảm hoặc mất rối loạn nhịp tim do adrenalin và chloroform gây nên, cải thiện loạn nhịp trên một số đối tượng nhất định.

Với huyết áp: Sâm Cao Ly dùng liều nhỏ gây tăng huyết áp nhẹ, còn với liều lớn lại có tác dụng hạ huyết áp. Hiện tượng hạ áp là do tác dụng làm giãn huyết quản của Sâm Cao Ly; atropin ức chế được hiện tượng này. Sâm Cao Ly có chứa choline, liên quan đến khả năng gây giãn động mạch vành, mạch não và đáy mắt. Các ginsenoside phong bế tác dụng gây co mạch của norepinephrine và ức chế sự thu nạp Ca2+ trong màng cơ tim; tác dụng ức chế sự thu nạp Ca2+ trong màng sợi cơ cũng có thể tham gia vào cơ chế gây giãn mạch.

Các tác dụng khác

Sâm Cao Ly chỉ làm biến màu tế bào hồng cầu mà không làm tan máu. Sâm Cao Ly không có ảnh hưởng rõ rệt đối với số lượng hồng bạch cầu ngoại vi và hiện tượng đông máu. Tiêm dung dịch Sâm Cao Ly làm tăng hàm lượng erythropoietin trong tủy sống. Sâm Cao Ly thúc đẩy quá trình sinh tổng hợp protein và acid nucleic trong tế bào gan, tinh hoàn, tủy xương và tổng hợp albumin huyết thanh.

Sâm Cao Ly có thể gây loét dạ dày vì vậy đối với bệnh nhân viêm loét dạ dày nên cẩn thận khi dùng dược liệu này. Trong thử nghiệm trên động vật, thành phần tan trong nước của Sâm Cao Ly có tác dụng kích thích co bóp ruột; saponin toàn phần và polysaccharide của Sâm Cao Ly giúp điều trị và phòng ngừa nhiễm xạ, ức chế khối u nhưng không có tác dụng trên sarcoma. Sâm Cao Ly có tác dụng ức chế với một số vi khuẩn như trực khuẩn lao và đơn bào nhất định.

Liều dùng hàng ngày là 2 - 4g ngoài những chỉ định đặc biệt (như dùng cho cấp cứu).

Cách dùng lát cắt ngậm, sắc với nước, ngâm rượu thuốc, bào chế thành dạng cao hoặc hoàn tán. Thường được phối hợp với các vị thuốc khác như Đương quy, Phụ tử, Tỳ bà, Ngũ vị tử, Tam thất, Thạch cao…