Chi tử

Theo y học cổ truyền

Thanh nhiệt trừ phiền, lợi tiểu, lương huyết chỉ huyết. 

Chủ trị: Sốt cao, tâm phiền, hoàng đản tiểu đỏ, đi tiêu ra máu, nôn ra máu, chảy máu cam, mắt đỏ sưng đau. Dùng ngoài trị sưng đau do sang chấn.

Theo y học hiện đại

Tác dụng lợi mật

Dạng chiết bằng cồn từ quả, các chất crocin, crocetin và genipin đều làm tăng sự phân tiết mật. 

Tác dụng ức chế sự phân tiết dịch vị và hoạt động dạ dày – ruột

Tác dụng do thành phần genipin trong Chi tử, genipin có tác dụng ức chế nhu động tự nhiên của dạ dày và ức chế co bóp do pilocarpin gây nên. Trên tiêu bản cô lập chuột lang, ganipin đối kháng cạnh tranh với tác dụng gây co bóp của acetylcholin và physostigmin.

Đối với hệ thần kinh trung ương

Cao cồn Chi tử thí nghiệm trên chuột có tác dụng trấn tĩnh, làm giảm hoạt động tự nhiên của chuột. Tác dụng hiệp đồng với hexobarbital kéo dài thời gian ngủ nhưng không có tác dụng chống co giật do corazol, strychnin và kích thích điện gây nên. Dịch chiết cồn chi tử tiêm xoang bụng cho chuột nhắt trắng sau một giờ xuất hiện tác dụng hạ thân nhiệt, tác dụng này kéo dài trong nhiều giờ.

Tác dụng giảm đau

Thí nghiệm trên chuột nhắt trắng với phương pháp gây quặn đau bằng cách tiêm acid acetic, các hoạt chất genipin, gardenosid và dạng chiết nước Chi tử đều có tác dụng giảm đau, giảm rõ rệt số lần quặn đau ở chuột.

Tác dụng hạ áp

Nước sắc Chi tử và dạng chiết cồn trên động vật có tác dụng làm hạ huyết áp. Tác dụng này xuất hiện trong một thời gian ngắn.

Tác dụng đối với tim

Trên tim ếch, dịch chiết Chi tử làm giảm sức co bóp cơ tim.

Ảnh hưởng đối với cholesterol máu

Trên thỏ, crocetin trong Chi tử giúp giảm cholesterol máu.

Tác dụng kháng khuẩn, chống viêm

Chi tử có tác dụng ức chế sự phát triển của tụ cầu khuẩn vàng và não mô cầu, ức chế một số nấm gây bệnh ngoài da. Dịch chiết bằng ethanol từ Chi tử có tác dụng chống viêm.

Tác dụng gây tiêu chảy

Các chất gardenosid, geniposid đều có tác dụng gây tiêu chảy trên chuột nhắt trắng.

Theo các tài liệu ghi chép, Chi tử có vị đắng, tính hàn, vào ba kinh tâm, phế và tam tiêu có tác dụng thân nhiệt (chữa sốt), tả hỏa, lợi tiểu, cầm máu, dùng trong bệnh sốt, người bồn chồn, khó ngủ, miệng khát, họng đau, mắt đỏ, da vàng, tiểu tiện khó khăn, thông huyết, máu cam, lỵ ra máu, tiểu tiện ra máu.

Ngày dùng 6 – 12g dưới dạng thuốc sắc. Còn dùng làm thuốc đắp lên những nơi sưng đau do đòn, do bị tổn thương: Giã nát, thêm nước rồi đắp lên nơi sưng đau.

Lá được nhân dân ta hay dùng giã nát đắp lên mắt đỏ đau. Màu vàng của Chi tử không độc, nhân dân ta vẫn dùng nhuộm thức ăn như bánh xu xê, thạch.